کليات جمعيت و توسعه پايدار

تعاريف

براساس نظر برانت‌لند (Brundtland) توسعه پايدار عبارت است از توسعه‌اى که نيازهاى کنونى جهان را تأمين مى‌کند، بدون آن که توانائى نسل‌هاى آينده را براى برآوردن نيازهاى خود به مخاطره افکند. پس توسعه پايدار «رابطه‌ متقابل انسان‌ها و طبيعت در سراسر جهان است».

کميسيون جهانى محيط‌ زيست و توسعه (World Commission on Environment and Development (WCED) نيز آن را اين گونه تعريف مى‌کند:

«توسعه پايدار فرآيندى است که نحوه استفاده از منابع، هدايت سرمايه‌گذارى‌ها، سمت‌گيرى تکنولوژى و توسعه آن را با نيازهاى حال و آينده سازگار مى‌سازد لذا توسعه پايدار عبارت از دگرگونى اساسى در کيفيت زندگى (Quality of life)، تفکر، توليد و مصرف مى‌باشد».

مفهوم

از توسعه پايدار تعاريف و توصيف‌هاى گوناگونى صورت گرفته است. بنابراين توسعه پايدار مفهومى شکل يافته نيست، بلکه بيشتر، فرآيند دگرگونى رابطه‌ سيستم‌هاى اجتماعى، اقتصادى و فرهنگى را بيان مى‌کند.

پايدارى در عمل معادله‌اى است بين ضرورت‌هاى زيست ‌محيطى و نيازهاى توسعه. مفهوم جديد توسعه پايدار کلى‌نگر است و همه ابعاد اجتماعى، اقتصادى و فرهنگى و ديگر نيازهاى بشرى را در برمى‌گيرد. به اعتبارى مهم‌ترين جاذبه توسعه پايدار در جامع‌نگرى آن است. توسعه پايدار برآوردنده نيازها و آرمان‌هاى انسان، نه فقط در کشور و يک منطقه، بلکه تمامى مردم را در سراسر جهان در حال و آينده در برمى‌گيرد.

در اين مفهوم، انسان در مرکز توجه قرار گرفته است و همه پديده‌هاى جهانى در چارچوب قوام و دوام حيات شر، در حال و آينده به همراهى و هماهنگى دعوت مى‌شوند. بر اين مبنا، توسعه پايدار مفهوم گسترده‌اى مى‌يابد که همه جوانب زندگى انسان‌ها را در برمى‌گيرد و در فرآيند آن سياست‌ها در زمينه اقتصاد، بازرگانى، تکنولوژى، منابع طبيعى، آموزش، بهداشت، صنعت، سياست، امنيت، فرهنگ، اخلاق و نظاير آنها به گونه‌اى طراحى مى‌شوند که توسعه اقتصادى، اجتماعى، زيست‌ محيطى را تداوم بخشد.

ولفگانگ زاکس گفته است از اين پس

«توسعه بدون پايدارى و پايدارى بدون توسعه مفهومى نخواهد داشت».

براساس اعلاميه ريو (Rio): 

۱. در توسعه پايدار، انسان مرکز توجه است و انسان‌ها، هماهنگ با طبيعت، سزاوار حياتى توأم با سلامت و سازندگى هستند.

۲. توسعه حقى است که بايد به‌صورت مساوى، نسل‌هاى کنونى و آينده را زير پوشش قرار دهد.

۳. حفاظت از محيط‌زيست بخشى جدا نشدنى از توسعه است و نمى‌تواند به‌صورت جداگانه مورد بررسى قرار گيرد.

۴. کشورها در يک حرکت جمعى، بايد از سلامت و يکپارچگى نظام طبيعى کره زمين حراست کنند.

۵. با توجه به سهم متفاوت کشورها در آلودگى محيط‌زيست، آنها مسئوليت مشترک ولى متفاوتى در اين زمينه دارند.

مؤلفه‌هاى توسعه پايدار 

از اجلاس ريو به بعد، به‌ويژه بر توسعه پايدار به‌عنوان اساسى‌ترين، حياتى‌ترين و محورى‌ترين مناظره در قرن بيست و يکم تأکيد بسيار مى‌شود. در مسير تبيين اين موضوع برخى از مؤلفه‌هاى توسعه پايدار عبارت است از:

- انسان
- کودکان و نوجوانان
- زنان
- محيط‌زيست
- فرهنگ
- آموزش
- امنيت
- مشارکت
- عاملان توسعه پايدار
عاملان توسعه پايدار عبارت است از:
- دولت‌ها
- سازمان‌هاى بين‌المللى
- سازمان‌هاى غيردولتى (NGO)(Non Governmental Organization)

انرژى محيط ‌زيست و توسعه پايدار

انرژى به منزلهٔ موتور توسعه اقتصادي، اجتماعى و بهبود کيفيت زندگى انسان تلقى مى‌شود. از سوى ديگر، ضعف در کارآئى جريان توليد، انتقال، توزيع، مصرف و عدم وابستگى لازم به انرژى‌هاى مطمئن و سالم که لازمهٔ يک سياست توسعه پايدار است. نيز وجود دارد. به‌عبارت ديگر توسعه پايدار و حفاظت از محيط زيست در گرو استفاده درست و بهينه از منابع انرژى به‌خصوص انرژى‌هاى تجديد شونده ميسر است. بدين ترتيب، استفاده از انرژى‌هاى قابل احياء، اهتمام در کارآیى مصرف انرژى و استفاده بهينه از آن اعمال ملاحظات اقتصادى و مالى مناسب، حفاظت از منابع انرژى و جلوگيرى از ايجاد آلودگى‌هاى زيست‌محيطى بايد در صد سياست انرژى در مقياس کلان در نظر گرفته شود.

شوراء بين‌المللى انرژى (World Energy council)، بر اين باور است که تا سال ۲۰۲۰، هيچ‌گونه کمبود جدي، منابع انرژى را تهديد نمى‌کند. بلکه به عوض، نگرانى‌هاى زيست‌محيطى جايگزين مقولانى از قبيل امنيت انرژى و کارآیى و صرفه‌جویى در مصرف شده است.

نحوه ی توليد و استفاده از انرژى به منزله ی يکى از اصلى‌ترين عوامل مؤثر در ايجاد آلودگى محيط زيست در مقياس‌هاى ملي، ناحيه‌اي، و بين‌المللى تلقى مى‌شود. پيامدهاى زيست‌محيطى انرژى را مى‌توان به‌شرح زير داشت:

- ايجاد باران‌هاى اسيدى از طريق توليد گازهاى سولفور و نيتروژن
- تغييرات آب و هوائى و گرم شدن کره ی زمين به جهت افزايش بيرويه در مصرف انرژى غيرتجارى چوب
- آلودگى‌هاى اتمى در اثر ضايعات و پس‌ماندهاى راديواکتيو
- خطرات ناشى از حوادث مربوطه به نشت، انفجار و نفوذ مواد انرژى‌زا
- ايجاد درگيرى‌هاى ناحيه‌اى و بين‌المللي

کاهش اثرات مخرب و منفى انرژى در جو از طريق ارتقای سياست‌ها و برنامه‌هاى مناسب به‌منظور بالا بردن سطح مشارکت‌هاى همگانى در جهت دستيابى به محيط زيستى مطمئن و سالم و تجديد نظر پيرامون سيستم توليد، انتقال، توزيع و بهره‌گيرى از انرژى‌هاى تجديد شونده کارا و با آلودگى کمتر ممکن مى‌شود. به ‌منظور تحقق اين هدف، اقدامات زير جايز به‌نظر مى‌رسد.

- انجام طرح‌هاى انرژى‌زا در ابعاد منطقه‌اى و درون منطقه‌‌اى و بررسى شرايط امکان پذيرى استفاده از انواع انرژى‌هاى تجديد شونده.

- افزايش ظرفيت و توان مديريت در امر برنامه‌ريزى انرژى به‌ منظور نيل به حداکثر کارآیى در ارتباط با انرژى‌هاى قابل تجديد.

- ارایه توصيه‌هاى مناسب در خصوص کارآئى مصرف انرژى و هم چنين نشر گازهاى آلوده در سطح ملي.

- برگزارى برنامه‌هاى آموزشى در سطوح محلي، منطقه‌اى و درون منطقه‌اى به‌منظور افزايش آگاهى درباره ی کارآیى توليد و مصرف انرژى و هم چنين آلودگى ‌هاى زيست ‌محيطي.

- افزايش زمينه ‌هاى تحقيق و توسعه (Reseach & Devellopment - R & T)

ايجاد پايگاه‌هاى علم و فن‌آورى (Science & Technology Bases) و تحقيق و توسعه به‌منظور کاربرد انرژى‌هاى تجديدشونده و استفاده درست از آنها، اتکاء بيشتر به فن‌آورى داخلى و انتقال بهينه فن‌آورى وارداتى توصيه مى‌شود.

به‌طور خلاصه، فقدان سياست و خط ‌مشى لازم و کافى در خصوص استفاده درست و منطقى از انرژي، ضعف انگيزه‌ها و مشوق‌هاى دولتي، و عدم مشارکت مؤثر بخش خصوصى در ارتباط با فعاليت‌هاى تجارى انرژى به چشم مى‌خورد.

عملکرد بخش خصوصى در مورد کاربرد و گسترش انرژى‌هاى تجديد شونده و استفاده درست و بهينه از منابع انرژى بسيار ضعيف است. فقدان انگيزه‌ها، معافيت‌ها و آگاهى کامل در زمينهٔ قابليت اطمينان از ديگر انواع انرژي، از دلايل اين امر محسوب مى‌شود.

بدين ترتيب، لزوم اعمال ترکيب بهينه کوشش‌هاى فن‌آورانه با توجه به نقش بازار در خصوص استفاده درست از انرژى و افزايش نقش انرژى‌هاى تجديد شونده، وجود دارد. چنين کوششى منجر به حرکت درآوردن موتور توسعه ی اقتصادى در چارچوب توسعه پايدار و ملازم با حفاظت از محيط ‌زيست مى‌گردد.

توسعه و محيط‌ زيست 

هزینه‌ها
تعیین اولویت‌ها (Trad offs)
توسعه و محيط‌ زيست

نيازهاى انسانى به بهای ايجاد تغييرات زيست‌محيطى تأمين مى‌شوند. انسان از بدو آفرينش تلاش کرده است که طبيعت را به‌منظور تأمين نيازهاى خود، به خدمت درآورد. هر زمان که مردم محصولات را درو مى‌کنند، مسير رودها را منحرف مى‌کنند، ساختمان مى‌سازند، جاده‌هاى جديد احداث مى‌کنند، و يا به هر حال، يک طرح توسعه را اجرای مى‌کنند، اين فعاليت‌ ها به‌ نوعى بر محيط‌ زيست اثر مى‌گذارد. بحث حول اين محور است که آيا چنين فعاليت‌هایى مضر هستند يا نه؟ آيا محيط ‌زيست آسيب‌ ديده و آيا روند توسعه ادامه خواهد يافت؟

توسعه به تنهایى نمى‌تواند به معناى ارتقای وضعيت اجتماعى باشد. رشد ممکن است موجب غنى‌تر شدن مردم شود، اما لزوماً باعث بهبود وضعيت رفاهى همه نمى‌شود. در مبحث جهانگردى و اقتصاد گفتيم که توسعه ی اقتصادى بايد آثارى گسترده و به هم وابسته داشته باشد تا به بهبود سطح زندگى منجر شود. آيا رفاه مردم فقط در وضعيت اقتصادى آنها خلاصه مى‌شود؟ يا اين که آيا رفاه به معناى دستيابى به فرصت‌هاى آموزشى و بهداشتي، مسکن مناسب، انتخاب‌هاى تفريحي، تسهيلات سرگرمى و غيره نيز هست؟

در گذشته، پيشرفت اصولاً به‌ وسيله ی درآمد سرانه اندازه‌گيرى مى‌شد؛ اما اين معيار اندازه‌گيري، توزيع ثروت يا کيفيت زندگى را منعکس نمى‌کند. در تلاش براى به‌دست آوردن ديدگاهى صحيح‌تر و مناسب‌تر، در برنامه ی توسعه سازمان ملل (UNDP)، شاخص توسعه ی انسانى معرفى شده است. اين شاخص نه فقط درآمد ناخالص ملى سرانه، بلکه ميزان اميد به زندگى (Life expectancy) مردم و نرخ باسوادى را نيز موردتوجه قرار مى‌دهد. اين روش ديدگاهى کامل‌تر از رفاه افراد ارایه مى‌کند.

توسعه بايد دنيا را براى نسل‌هاى بعدى حفظ و حراست کند. خطر استفاده ی تمام و کمال منابع به‌علت انجام فرايندهاى ويرانگر و رها نمودن و تبديل کردن دنيا به مکانى فقيرتر همواره وجود دارد. اين نوع توسعه قابل‌تحمل نيست.

هزينه‌ها 

اهداف زيست‌ محيطى اغلب، يا به معناى هزينه‌هاى بالاتر، و يا به‌عنوان کاهش‌ هاى کوتاه‌مدت در درآمدها تلقى مى‌شوند. در پاسخ به اين مهم، شرکت‌ها توجه خود را به انجام تعهدات خويش در قبال سهامداران شرکت مبذول و معطوف مى‌دارند. آنها معتقد هستند که البته اقداماتى در اين مورد ضرورى است ولى موضوع تهديدات زيست‌محيطى را پيش از حد بزرگ کرده‌اند. آنها سعى مى‌کنند اين موضوع را به تأخير اندازند. بايد هزينه‌هاى زيست‌محيطى تعديل شود. به تعويق انداختن اقدامات مربوط، موجب افزايش هزينه‌ها خواهد شد. همان‌گونه که در نمودار زير نمايش داده شده است، هزينه‌ها سه نوع هستند:

ـ هزينه‌هاى بازدارنده ـ براى جلوگيرى از وقوع عواقب ويژه، قابل پيش‌بينى و منفي، مبالغى خرج مى‌شود. اين هزينه‌ها را بايد بخشى از يک سرمايه‌گذارى خاص قلمداد کرد.

ـ هزينه‌هاى چاره‌جويانه ـ در نهايت بايد مخارجى براى درمان و ترميم آسيب ايجادشده توسط شخص يا گروهى پرداخت شود. اين آسيب‌ها نتيجه ی صرف نکردن هزينه‌هاى بازدارنده است. آنهایى را که به محيط‌زيست آسيب مى‌زنند، بايد جريمه کرد و مجبور نمود تا خسارت‌ها را پرداخت کنند.

ـ هزينه ‌هاى مسبب محروميت ‌هاى پايدار اين هزينه‌ها را به سختى مى‌توان در قالب اعداد و ارقام بيان نمود، اما اين هزينه‌ها موجب فقر و محروميتى پايدار در کيفيت و تنوع زندگى مى‌شوند. اين هزينه ‌ها اغلب غيرقابل محاسبه هستند.

ديدگاه مسئولانه و واقع ‌بينانه همه ی اين هزينه‌ها را مى‌پذيرد. طى بيست سال جنگ داخلى در کامبوج، نيروهاى متعارض حدود ۸ تا ۱۰ ميليون عدد مين در سراسر اين کشور کار گذاشته‌اند. برآورده شده است که هزينه ی کاشت يک مين ۱۵ دلار آمريکا است، اما هزينه ی خنثى‌سازى و برداشتن همين مين ۱۰۰۰ دلار آمريکا است. اين مورد نمونه‌اى از آسيب شديد وارده بر محيط ‌زيست با هزينه‌اى اندک است. هزينه ی تعمير اين آسيب بسيار بالا است، نه فقط از نظر مادي، بلکه از نظر صدمات و جراحات وارده (نقص عضوها) و مرگ و ميرهاى ناشى از انفجار اين مين‌ها.

تعيين اولويت‌ها (Trad offs) 

هر زمان که مردم فعاليتى‌ مى‌کنند، عموماً به آن معنا است که چيزى به‌دست مى‌آيد و چيزى از دست مى‌رود. مسائل زيست ‌محيطى عمدتاً تعيين اولويت‌ها را ضرورى مى‌سازند؛ به‌عنوان مثال، توسعه انجام مى‌شود، اما در مقابل، منابع نيز مصرف مى‌شوند. جاده‌ها و خيابان‌ها اصلاح مى‌شوند، اما مناظر طبيعى نابود، يا درختان قطع مى‌شوند. کارخانه‌هاى جديد ساخته مى‌شوند اما هوا آلوده مى‌شود.

اولويت‌هاى تعيين‌شده و روش تعيين اولويت‌ها ممکن است معقول به‌نظر برسند. اما برخى ديگر ممکن است قابل پذيرش نباشند. نبايد به‌منظور توجيه آسيب‌هاى زيست ‌محيطى پايدار، از منافع اقتصادى کوتاه‌مدت آنى استفاده کرد.

در جهانگردي، از بين بردن منابع به‌منظور جذب جهانگردان، مثل خراب کردن يک خليج مرجاني، براى به‌دست آوردن منافع اقتصادى زودگذر، منطقى به‌نظر نمى‌رسد.

مسایل زيست‌محيطى جهانى بسيارى وجود دارند؛ به‌عنوان مثال، مى‌توان به گرم شدن جهان (اثر گلخانه‌اي)، تخريب لايه ی اُزن و مصرف کلروفلوئورها و کربن‌ها، مصرف آفت‌کش‌ها، کويرى شدن (Desertification)، و مشکلات شهرنشيني، هوا، آب، آلودگى صدا، دفع مواد زايد، تخريب بوم و آشيانه ی حيوانات، تخريب و تقليل خاک کشاورزي، نمونه‌هاى در حال انقراض، باران‌هاى اسيدي، جنگل‌هاى انبوه و متراکم، اقيانوس‌ها، زمين‌هاى مرطوب، خليج‌هاى مرجاني، رودخانه‌ها و مدخل رودها اشاره کرد. تمام اين امور، نيازمند مطالعات و بررسى‌هاى عميق و جدى هستند.

برای مشاهده مقالات بیشتر به این وبلاګ مراجعه کنید.

ادامه نوشته

تاريخچه توسعه پایدار

ايده پايداري ريشه در گذشته‌هاي دور، و تفكرات مرتبط با جنبشهاي زيست محيطي دارد.

ردپاي مفهوم پايداري را در ادبيات جغرافيايي نيز مي‌توان يافت. شايد بتوان گفت پايداري و مبحث آن برآيند تفكرات جبر جغرافيايي و امكان گرايي است. و اينكه لحاظ نمودن قوانين و محدوديتهاي محيطي همراه با تفكرات بشر و دورانديشي او مي‌تواند به پايداري حيات انسان و اشكال فضايي ساخته شده و طبيعي كمك كند.

اما دهه 60 و 70 میلادی را باید آغاز نگرانیها و توجه مردم به حفظ محیط زیست و نیز توجه به آثار زیست محیطی در فعالیتهای اقتصادی دانست. در این سالها اندیشمندان تخریب و نابودی منابع طبیعی را هشدار دادند و توسعه لجام گسیخته و ناعادلانه کشورهای عقب مانده را گوشزد کردند. طی دهه 90 میلادی سمینارهای متعددی توسط یونسکو برای دستیابی به توسعه پایدار تشکیل شد و در سال 1997 به منظور ارزیابی میزان پیشرفت اجرایی دستور کار 21 اجلاسی به نام زمین+5 از سوی سازمان ملل تشکیل شد تا به موضوعات و بحثهای گوناگونی در توسعه پایدار توجه داشته باشد.

گرچه اصطلاح توسعه پايدار در هنگام اعلاميه كوكويوك در خصوص محيط زيست و توسعه در اوايل دهه 1970 به كار برده شده و نيز ريشه اين اصطلاح به رويكرد توسعه اكولوژيك بر مي‌گردد كه در راهبرد حفاظت جهان آورده شده است، ليكن شكل‌گيري آن به تشكيل كميسيون مستقل جهاني در زمينه محيط زيست و توسعه و ارائه گزارش اصول توسعه پايدار قرار دارد.

اين گزارش موسوم به گزراش برانتلند كه از اسم رئيس نروژي آن گرفته شده است، شامل مجموعهاي از پيشنهادها و اصول قانوني جهت دستيابي به توسعه پايدار براي كشورهاي در حال توسعه است .

گزارش برانتلند توسعه پایدار را اين چنين تعريف می کند:

" رفع نيازهاي نسل حاضر بدون تضييع تواناييهاي نسلهاي آينده براي رفع نيازهايشان".

 اين تعريف ساده همچنين مبناي دستور كار 21، به عنوان يك طرح كار توسعه پايدار براي قرن 21 است. در واقع توسعه پایدار را میتوان راه تازهای برای رسیدن به آرمانهای بشر همراه با حفظ منابع و امکانات برای آیندگان دانست که قوانین و راهکارهایی را میطلبد تا مسیر هموارتر شود. از آنجا که واژه توسعه پایداردر برگیرنده کلیه مفاهیم اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، کالبدی و زیست محیطی میباشد و حصول به آن نیازمند عزم ملی و همیاری تمام بخشهای و نهادهای دولتی و غیردولتی و ارائه برنامه جامع در این زمینه است. 

با این وصف باید اشاره داشت که « توسعه پايدار » به عنوان مفهومي با سابقه بيش از سه دهه در ادبيات توسعه، امروزه به يك قالب فكري عمده در بسياري از كشورها، بالأخص كشورهاي در حال توسعه ، بدل شده است. با وجود آن كه اين مفهوم، مانند مفهوم توسعه، تعاريف و تفاسير متعددي را در بر گرفته، اما در سطح بين المللي داراي اجماعي علمي و عملي است كه از طريق سازمان ملل و نهادهاي مرتبط، به مثابه برنامه عمل توسعه كشورها پيشنهاد شده است.

بنیاد فلسفی توسعه پایدار

به طور کلی هدف از توسعه تجدید سازمان کل نظام اقتصادی و اجتماعی است، به نحوی که در این فرآیند، علاوه بر بهبود سطح زندگی، دگرگونی های اساسی در نهادها و زیرساختهای اجتماعی و مدیریت و نهایتاً در رفتارهای گوناگون انسان پدیدار گردد. چگونگی تجدید سازمان سیستم اقصادی و اجتماعی و نیز روابط حاکم بر آن (یا رفتارها) تابعی از فلسفه فکری و نحوه تفکر برنامهریزیان و سیاتسگزاران توسعه و نتیجتاً سایر انسانها میباشد.

  ««  هرگونه کپی برداری از مطالب این بلاگ منوط به ذکر منبع می باشد  »»

سیر تکوینی مفاهیم توسعه پایدار

چنانچه نگاهی گذرا به پیشینه تاریخی توسعه بیندازیم، ضرورت توجه به آن آشکار میشود. به طور کلی، پس از توسعه صنعتی در دهه های 1950 و 1960 در اروپا، ناهنجاریهای زیست محیطی زیادی به وجود آمد. عوارض ناشی از این توسعه علاقه مندان به محیط زیست را در وهله اول به واکنش واداشت. در همین راستا نخستین اجلاس بین المللی را در زمینه محیط زیست در سال 1951 در استکهلم تشکیل دادند و بیانیه ای در حمایت از محیط زیست منتشر کردند .

 از این زمان به بعد تفکر در زمینه حفظ محیط زیست در کنفرانس های بیوسفر یونسکو (پاریس: 1968) شکل گرفت.

قابل ذکر است پیدایش مفهوم پایداری در دهه 1970 را می توان نتیجه رشد منطقی و آگاهی تازهای نسبت به مسائل جهانی محیط زیست و توسعه دانست که به نوبه خود تحت تاثیر عواملی همچون نهضت های زیست محیطی دهه 60 و انتشار کتاب هایی نظیر محدودیت های رشد (1972) از دانلامیدوز، بهار خاموش (1962) از راشل کارسون و دایره بسته (1971) از باری کامونر، بود.

به دنبال اجلاس استکهلم، در سال 1974 کنفرانس شورای جهانی کلیساها خواستار تحقق جامعه پایدار شد و در همان سال اعلامیه کوکویوک که در آن توسعه بوم شناسانه مطرح شده بود که سرانجام عنوان توسعه پایدار به خود گرفت.

 مهمترین نسبت در این نامگذاری طرح الگویی بود که برای محیط زیست زیان آور نباشد. (حسین نصیری) با این حال اصطلاح توسعه پایدار برای اولین بار در اواسط دهه 1970 به خانم باربارا نسبت داده میشود. و از اجلاس مهم فونیکس نیز به عنوان بخشی از فرآیند شکلگیری تفکر توسعه پایدار یاد میشود.

 گزارش فونیکس به همراه اعلامیه 1972 استکهلم و اعلامیه کوکویوک ضمن تصدیق پیچیدگی و جدی بودن بحرانهای اجتماعی و زیست محیطی که جامعه انسانی با آنها روبرو است، موجب بروز پیامدهای نوید بخشی شد که همگی نیاز به تدوین و اجرای استراتژیهای سالم زیست­محیطی به منظور ترویج توسعه اجتماعی-اقتصادی یا توسعه زیستمحیطی متفق القول داشتند. 

در سال 1983 مجمع عمومی سازمان ملل متحد کمیسیونی را با عنوان کمیسیون جهانی محیط زیست و توسعه متشکل از 22 کشور به ریاست برانت لند نخست وزیر تشکیل داد تا خطمشی زیستمحیطی دراز مدت جامعه بینالمللی را روشن سازد و مهمترین مسائلی که مورد شناسایی کمیسیون برانت لند قرار گرفت، به عنوان شرایط توسعه پایدار مطرح گردید که عبارتند از: جمعیت و توسعه، امنیت غذایی، انرژی و صنعت، چالشهای شهری.

این گزارش مبنای مذاکرات کشورها برای تهیه دستور کار 21 جهت برگزاری کنفرانس ریو در سال 1992 گردید. این کنفرانس با حضور سران و نمایندگان 172 کشور و تعداد زیادی از سازمانهای غیردولتی در شهر ریودوژانیرو و برزیل تشکیل گردید و هر چند که نتایج آن خواسته­های طرفداران محیط زیست را برآورده نکرد لکن صدور بیانیه ریو حداقل توانست طرح توسعه پایدار (دستور کار 21) را برای سالهای پایانی قرن بیستم مشخص سازد (و.م. آدامز، 1375: 45). در این کنفرانس همه اختلاف نظرها حل شد و تا حدودی یک برنامه پویا به دست آمد تا در طی زمان به وسیله کشورها و مناطق، به اجرا گذاشته شود.

 یکی از فرازهای مهم دستور کار 21 تشکیل کمیسیون توسعه پایدار زیر نظر سازمان ملل بود که در دستور کار فوق هدف از تشکیل آن چنین ذکر شده است:

اطمینان موثر از پیگیری اهداف کنفرانس ریو، ارتقای همکاریهای بينالمللی و منطقی کردن ظرفیت تصمیمگیری بین دولتها و مرور اقدامات اجرایی دستور کار 21 در سطوح محلی، ملی، منطقهای و بینالمللی.

 درپی تشکیل کمیسیون فوق به منظور پیگیری اهداف آن اولین نشست این کمیسیون در سال 1993 برگزار شد و بعد از آن نیز تا کنون اجلاس کمیسیون هر ساله برگزار میشود. در کشور ما نیز توجه خاصی به دستور کار 21 شده و کمیتهای تحت عنوان کمیته توسعه پایدار جهت برنامه­ریزی و تعیین سیاستها و ارائه پیشنهادهای لازم در خصوص دستور کار فوق به وجود آمده که در ساختار آن کمیتههای فرعی مختلفی در نظر گرفته شده است. 

توسعه پایدار در یک جمله

توسعه پايدار : رفع مشكلات نسل حاضر بدون تضييع تواناييهاي نسلهاي آينده براي برآورده نمودن نيازهايشان

مفهوم پایداری زبست محیطی

پایداری، به معنای تداوم در امری همچون فعالیت و ایجاد موازنهی پویا میان عوامل موثر فراوان نظیر عوامل طبیعی، اجتماعی، اقتصادی مورد نیاز نوع بشر میباشد.

پایداری به عنوان وجه وصفی توسعه ، وضعیتی است که در آن ؛ مطلوب بودن و امکانات موجود در طول زمان کاهش پیدا نمیکند و از کلمه Sus ) Sustenere، یعنی از پایین و Tenere یعنی نگهداشتن ) به معنای زنده نگهداشتن یا نگهداشتن گرفته شده است که بر ،حمایت یا دوام بلند مدت دلالت میکند.

 پایداری در معنای وسیع خود به توانا یی جامعه، اکوسیستم یا هرسیستم جاری برای تداوم کارکرد در آینده نامحدود اطلاق می شود، بدون اینکه به طور اجبار در نتیجه تحلیل رفتن منابعی که سیستم به آن وابسته است یا به دلیل تحمیل بار بیش از حد روی آنها، به ضعف کشیده شود.

 از طرف دیگر توانایی سیستم برای استقامت و پایایی به گونه ای اجتناب ناپذیر وابسته به موفقیتی است که سیستم در ایجاد ارتباط با محیط بیرو نی کسب میکند؛ به عبارت دیگر پایداری سیستم به طور کامل وابسته به قابلیت سیستم برای سازگاری و انطباق ، تغییر و تحول و پاسخگو یی به محیط است و از آنجا که محیط به نوبه خود همواره در حال تغییر است ، این فر ایند سازگاری و انطباق سیستم باید یک فر ایند پویا و حساس باشد  . بنابراین :

سیستم پایدار به کارکرد مناسب درونی و به رابطه سازگار با محیط و به عبارت بهتر به پایداری در درون و به پایداری در بیرون ( در تعامل با محیط ) نیازمند است تا در مجموع به عنوان سیستم پایدار عمل کند.

 در واقع پایداری در عمل موازنه ای بین ضرورتهای زیست محیطی و نیازهای توسعه است و از دو طریق محقق می شود: کاهش فشارها و افزایش ظرفیتهای موجود.

بنابراین شرایط اصلی پایداری عبارتند از :

1. سیستمها باید با شرایط محلی و زیست محیطی سازگار باشند؛

2. سیستمها باید با نیازهای آتی و اهداف مورد نظر قابلیت سازگاری داشته باشند؛

3. سیستمها باید نسبت به تغییرات، انطباق پذیری کافی داشته باشند و در صورت تخریب سیستم در اثر وقوع حوادث ناخواسته با صرف کمترین هزینه ترمیم شوند؛

4. گسترش سیستمها نباید باعث وارد آوردن آسیب به سیستمهای حافظ زندگی انسان مانند آب و هوا ، خاک و سیستمهای بیولوژیکی شود.

انواع پایداری

پایداری به 2 دسته تقسیم می شود :

- پایداری سطحی ( کوتاه مدت و نمادین )

-پایداری عمیق ( بلند مدت و بنیادین )

پایداری سطحی روی کارایی و استراتژی های جایگزین با توجه به مصرف منابع متمرکز می شود و معمولاً اهداف غالب در جامعه را بدون پرسش می پذیرد و برای حل مسائل، راه حلهای درمانی را هدف گذاری می کند. پایداری عمیق ، اهداف را در ارتباط با ارزشهای بالاتر ارزشیابی میکند و سیستمهای لازم را با توجه به محدودیتهای اکولوژیکی برای دستیابی به این اهداف طراحی می کند.

 

محیط زیست و توسعه پایدار شهری

کلانشهر تهران به عنوان پایتخت جمهوری اسلامی ایران حدود یک هفتم جمعیت ایران را در خود جا داده که این امر خود منجر به گسترش و شدت فشارهای وارده بر محیط زیست و در نتیجه به بروز انواع آلودگی های زیست محیطی، تخریب منابع و کاهش فضاهای طبیعی و در پی آن افزایش نیاز شهروندان تهرانی به محیط زیستی سالم و در نتیجه افزایش انتظارات آنان از مدیران و برنامه ریزان شهری در کلانشهر تهران شده است.

در این راستا ستاد محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران در سال 1382 با نام ستاد محیط زیست و انرژی و با هدف ساماندهی فعالیت های مرتبط با مسائل زیست محیطی در پنج کارگروه آب و فاضلاب، انرژی، مواد زائد جامد، آلودگی هوا و سیستم های اطلاعاتی آغاز به کار کرد. در سال 1385 و با تغییر مدیریت ستاد، علاوه بر انجام پروژه های گذشته با اضافه کردن گروه های مدیریت محیط زیست و آموزش و ادغام گروه سیستم های اطلاعاتی در گروه های دیگر و تغییر نام مجموعه به ستاد محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران، امور زیست محیطی با گستردگی بیشتر و دید بلندمدت در دستور کار پرسنل ستاد قرار گرفت و در جهت دستیابی به محیط زیست شهری سالم، دیدگاه و عملکرد مدیریت شهری بر پنج اصل مهم ذیل استوار شد. 

1- مدیریت مشارکتی

2- آموزش پرسنل شهرداری

3- آموزش شهروندان

4- رعایت ملاحظات محیط زیست

5- استانداردسازی فعالیت ها.

در طرح راهبردی- ساختاری توسعه و عمران (طرح جامع تهران) شهرداری تهران در بند 7 به حفاظت از محیط زیست شهر تهران اشاره شده است. این بند دارای چهار محور به عنوان اهداف تعیین شده درطرح جامع تهران است:

1- تضمین پایداری مناطق حفاظت شده و تنوع زیستی اکوسیستم ها، حفظ باغات و اراضی کشاورزی و توسعه فضاهای سبز در محدوده، حریم و مجموعه شهری تهران

2- پالایش فعالیت ها و انتقال مراکز آلاینده و پایانه های حمل بار به خارج از محدوده شهر

3- جلوگیری یا کاهش آلودگی هوا و صدا با ارائه راهکارهای ممکن از جمله تحدید حمل ونقل شخصی و تغییر در مشخصات وسایل نقلیه سنگین از نظر تولید صدا، گسترش حمل ونقل عمومی به ویژه توسعه شبکه مترو و ارتقای تکنولوژی تولید و مصرف سوخت مناسب با حداقل آلایندگی

4- بهینه سازی مدیریت پسماندها به ویژه پسماندهای خطرناک، بیمارستانی و نخاله های ساختمانی و اعمال روش های مناسب و جدید برای دفع زباله با کمترین آسیب رسانی به محیط زیست.

برای اجرای طرح مذکور ستاد محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران با اهداف ذیل تحت نظارت مستقیم مشاور محیط زیستی شهردار تهران و مدیریت وی فعالیت می کند:

- شناخت و ارزیابی وضعیت موجود محیط زیست شهر تهران - تدوین معیارها و الگوهای پایدار زیست محیطی و ارائه راهکارهای تحقق آنها - یکپارچه سازی و هماهنگی در فعالیت های زیست محیطی شهرداری تهران - نظارت عالیه بر رعایت ضوابط زیست محیطی در طرح ها


- نیاز مدیران ارشد به دریافت مشاوره تخصصی - هماهنگی و همسو سازی فعالیت های درون و برون سازمانی مرتبط با شهر تهران - بررسی آثارمحیط زیستی پروژه ها- تعریف پروژه های مرتبط با محیط زیست شهری.

رئوس وظایف گروه های کاری ستاد محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران

اهداف مورد اشاره در بالا ضرورت تشکیل گروه های مختلف با شرح وظایف معین را گوشزد می کند. به این منظور شش گروه زیر با اهداف مشخص تشکیل شده است:

1- گروه آب و فاضلاب: گروه آب و فاضلاب در جهت شناسایی و رفع معضلات محیط زیستی مرتبط با آب و فاضلاب شهر تهران و همچنین ارتقای شاخص های


محیط زیستی منابع آب و شبکه آب و فاضلاب فعالیت دارد. محور فعالیت این گروه با توجه به مشکلات مختلف در زمینه آب و فاضلاب شهر تهران (بالا بودن تراز آب زیرزمینی در برخی از نقاط و پایین بودن در نقاط دیگر، عدم استفاده از آب، نبودن شبکه فاضلاب، عدم ساماندهی مسیل ها و قنوات و مخاطرات مختلف آنها برای شهر) در سه زمینه قنوات، آب های سطحی و منابع آبی شهر است.


2-گروه آلودگی هوا: هدف از تشکیل این گروه مطالعات در زمینه آلودگی هوای شهر تهران با درنظر گرفتن فناوری های نوین پایش آلودگی هوا (از قبیل داده های ماهواره ای غلظت آلاینده ها و آنالیز مکانی توزیع منبع آلاینده) بوده است. محورهای تحقیقاتی این گروه با توجه به طرح جامع کاهش آلودگی هوا، شامل منابع ثابت (تاسیسات صنعتی، پارکینگ های اتوبوس های شهری) و متحرک آلاینده (حمل ونقل عمومی، روش های کنترل نشت آلاینده ها، روش های گسترش فضای سبز، پایش آلودگی هوا و آموزش و اطلاع رسانی جمعی) است.


3- گروه آموزش: این گروه با هدف ارتقای سطح فرهنگ و توانمندی شهروندان در راستای زندگی سالم و ارتقای کیفیت محیط زیست شهری تشکیل شده است. ارائه طرح های آموزشی برای گروه های سنی مختلف، ارتباط با گروه های مردمی و تشکل های غیردولتی، برنامه ریزی و برگزاری کارگاه های آموزشی، همایش ها و سمینارهای مرتبط با موضوعات محیط زیستی و معضلات موجود در شهر تهران از وظایف این گروه است.


4- گروه انرژی: مدیریت مناسب و اجرای طرح های موثر به منظور بهینه سازی توزیع و مصرف انرژی که شهرداری تهران در جایگاه مدیریت شهری دارای اختیاراتی در این حوزه است، دستاوردهای اقتصادی و زیست محیطی عظیم و ارزشمندی را برای کلانشهر تهران به ارمغان خواهد آورد. مطالعات مکانیابی توسعه شبکه سی ان جی در شهر تهران و تدوین برنامه اجرایی و نظارت بر اجرای مقررات مبحث 19 مقررات ملی ساختمان (عایقکاری حرارتی) دو محور اصلی فعالیت گروه است.

5- گروه مدیریت محیط زیست

این گروه با توجه به اهداف ذیل تشکیل شد:

- ایجاد سیستم مدیریت محیط زیست (ایزو 14001) در کل شهرداری تهران اعم از مناطق، سازمان ها و شرکت ها


- نهادینه کردن ملاحظات محیط زیستی در پروژه های عمرانی شهرداری تهران
- شناسایی و بررسی قوانین و مقررات محیط زیستی مرتبط با مدیریت شهر تهران.

6- گروه مواد زائد جامد

این گروه در زمینه مدیریت مواد زائد جامد و تفکیک زباله های تر و خشک و ارائه راهکارهای صحیح در برآورد اهداف توسعه پایدار، انجام مطالعات علمی در جهت برنامه ریزی و مدیریت صحیح زائدات جامد شهر تهران، با هدف بهبود وضعیت موجود و ارتقای کارایی سیستم کنونی مدیریت مواد زائد جامد شهر تهران با همکاری نهادهای موظف در این مجموعه فعالیت می کند.

تمهيدات پيشگيرانه براي حل مشكل آلودگي هوا

در بسياري از كشورهاي جهان اقداماتي براي كاهش آثار آلودگي هوا بر محيط زيست انجام شده است. درحالي كه دانشمندان آثار زيانبار آلودگي هوا را بر گياهان، حيوانات و زندگي انسانها مطالعه مي‌كنند، قانون‌گذاران قوانيني را براي كنترل كاهش آلاينده‌ها تصويب نموده و آموزگاران در مدارس و استادان در دانشگاهها آثار آلودگي هوا را براي نسل جوان تشريح مي‌كنند.

اولين گام براي حل مشكل آلودگي هوا ارزيابي است. محققان آلودگي هوا را بررسي نموده و استانداردهايي را براي اندازه‌گيري نوع و مقدار آلاينده‌هاي خطرناك تعيين مي‌كنند. بعد از آن بايد حد مجاز آلاينده‌هاي هوا مشخص شود.

در مرحله بعد مي‌توان گامهايي براي كاهش آلودگي هوا برداشت.
تنظيم مقرراتي براي موادي كه در اثر فعاليتهاي انساني در فضا منتشر مي‌شود اين هدف را تكميل مي‌كند. بسياري از كشورها براي ميزان انتشار آلاينده‌هاي خودروها و صنايع محدوديت‌هايي را اعمال كرده‌اند. اين كار از طريق سازمانهاي هماهنگ‌كننده كه وظيفه نظارت بر محيط زيست و هوا را به عهده دارند انجام مي‌شود. در سازمان ملل برنامه مديريت جو طرحهاي زيست محيطي را در سراسر جهان اجرا مي‌كند.

در برخي كشورها علاوه بر سازمان حفاظت محيط زيست سازمانهاي محلي نيز در كنترل و نظارت بر محيط زيست نقش دارند.

پيشگيري مهمترين اقدام براي كنترل آلودگي هواست. سازمانهاي نظارتي نقش مهمي در كاهش آلودگي هوا در محيط زيست ايفا مي‌كنند.

ساليانه 2.5 ‪ميليون نفر در جهان در اثر آلودگي هوا جان خود را از دست مي‌دهند كه در اين ميان بيشترين ميزان مرگ و ميرها به علت آلودگي هوا در فضاهاي بسته مانند خانه است. از اين رو تهويه كافي براي كاهش آلاينده‌ها در محيطهاي بسته مسئله مهمي است. در محيط خانه و محل كار بايد جريان كافي هوا وجود داشته باشد و دستگاههاي تهويه مناسب نصب شده باشد. 

يكي از خطرناكترين آلاينده‌ها دود سيگار است. محدوديت در استعمال دخانيات گام مهمي براي داشتن محيط زيست سالمتر است. هرچند قوانين كنترل استعمال دخانيات در برخي اماكن موثر است، اما قرار گرفتن در معرض دود سيگار ديگران نيز مسئله مهمي است كه نبايد از نظر دورداشته شود.

پياده‌روي و استفاده از دوچرخه به برخوداري از هوايي سالم و پاكيزه كمك مي‌كند. آلودگي هوا را فقط با تلاشهاي دانشمندان، صاحبان صنايع، قانون‌گذاران و تمام افراد جامعه كاهش داد. براي برخورداري از محيطي سالم براي خود و فرزندان همه بايد مشاركت داشته باشند.

در مواقع آلودگي هوا چه بايد كرد ؟

در روزهاي بحراني آلودگي هوا حتي الامكان از تردد در محدوده هاي مركزي و پر ترافيك شهر اجتناب كنيد . استفاده از وسايل حمل و نقل عمومي در سفرهاي روزانه درون شهري خود را جايگزين خودروهاي شخصي نمائيد . فعاليت يا بازي كودكان در محيطهاي باز را محدود نمائيد . و افراد مسن يا افراد با بيماريهاي قلبي ، ريوي نظير آسم ، برونشيت مزمن و نارسائي قلبي از خروج از خانه اجتناب نمايند .

آموزش حفاظت در مقابل آلودگي هوا :

1- كنترل سالانه ميزان آلوده كننده هاي هوا در محيط آزاد كه از حد استاندارد خارج شود.

2- ارزيابي ميزان آلودگي در محيط مدرسه تا كودكان فرصت رشد و تكامل در محيط سالم داشته باشند.

3- در روزهايي كه اخبار، آلودگي هوا را شديد و بحراني اعلام مي كند، بيماران قلبي و عروقي بايد در خانه بمانند و اگر مجبور به خروج باشند ، نبايد فعاليت زيادي انجام دهند و يا بايد از شهر خارج شوند.

4- در روزهاي اعلام بحراني آلودگي هوا از حضور خود و فرزندان در محدوده هاي با آلودگي هوا پرهيز نمائيد.

آيين‌نامه آمادگي و مقابله با آثار زيان‌بار پديده گرد و غبار (ريزگرد) در كشور

آيين‌نامه آمادگي و مقابله با آثار زيان‌بار پديده گرد و غبار (ريزگرد) در كشور

---

وزارت جهادكشاورزي ـ وزارت نيروـ وزارت نفت ـ وزارت راه و ترابري
وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي ـ وزارت امورخارجه ـ وزارت كشور
وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح
معاونت برنامه‌ريزي و نظارت راهبردي رييس جمهور ـ سازمان حفاظت محيط‌زيست

---

هيئت‌وزيران در جلسه مورخ 21/4/1388 بنا به پيشنهاد سازمان حفاظت محيط‌زيست و به‌استناد اصل يكصدوسي‌وهشتم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران «آيين‌نامه آمادگي و مقابله با آثار زيان‌بار پديده گرد و غبار (ريزگرد) در كشور» را به شرح زير تصويب نمود:

آيين‌نامه آمادگي و مقابله با آثار زيان‌بار پديده گرد و غبار (ريزگرد) در كشور

فصل اول ـ كليات

ماده1ـ به منظور ايجاد آمادگي ملي، مديريت و مقابله با آثار زيان‌بار پديده گرد و غبار در كشور و ايجاد زمينه همكاريهاي منطقه‌اي، كارگروهي با مسئوليت معاون اول رييس جمهور و عضويت رؤساي سازمانهاي حفاظت محيط‌زيست، مديريت بحران كشور، هواشناسي كشور و جنگلها، مراتع و آبخيزداري كشور و معاونين وزارتخانه‌هاي نيرو، نفت، بهداشت، درمان و آموزش پزشكي (معاون سلامت)، كشور (معاون امور عمراني)، امور خارجه (معاون امور بين‌الملل) و معاونت برنامه‌ريزي و نظارت راهبردي رييس جمهور تشكيل مي‌شود و در اولين جلسه، آئين‌نامه داخلي خود را تصويب مي‌نمايد.

ماده2ـ تصميم‌گيري درخصوص امور اجرايي موضوع‌هاي يادشده به كليه اعضاي كارگروه به عنوان نمايندگان ويژه رييس جمهور و اختيارات هيئت‌وزيران در قوانين و مقررات مربوط، به وزيران دستگاههاي عضو كارگروه تفويض مي‌شود. همچنين اختيار اصلاح اين تصويب‌نامه به وزيران عضو كارگروه تفويض مي‌شود.

ماده3ـ تصميمات و مصوبات اكثريت اعضا يا وزيران عضو كارگروه (حسب مورد) در حكم تصميمات رييس جمهور و هيئت‌وزيران مي‌باشد و با رعايت ماده (19) آيين‌نامه داخلي دولت قابل ابلاغ است.

فصل دوم ـ برنامه‌ها

الف ـ برنامه‌هاي كوتاه مدت

ماده4ـ در راستاي تعيين كم و كيف پديده گرد و غبار در استانهاي جنوب و غرب كشور و شناسايي كانونهاي شكل‌گيري اوليه آنها و به منظور پيش‌بيني و اطلاع‌رساني وقوع اين پديده، سازمانهاي حفاظت محيط‌زيست و هواشناسي كشور مكلفند با همكاري سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري كشور ظرف سه ماه طرح توسعه و تجهيز ايستگاههاي پايش وضعيت‌جوي، سيسمتهاي پيش‌ آگاهي و كنترل هواي منطقه را به صورت مشترك تهيه و براي تصويب به كارگروه ارائه نمايند.
ماده5ـ وزارت جهاد كشاورزي موظف است با هماهنگي سازمان هواشناسي كشور و استانداريهاي مربوط مطابق زمان‌بندي‌هايي كه كارگروه تعيين مي‌نمايد، نسبت به‌مالچ‌پاشي و ساير اقدامات مناسب در مناطق با پتانسيل فرسايش بادي بالا براساس نتايج طرح شناسايي كانونهاي بحراني بيابانزا اقدام نمايد.

تبصره ـ وزارت نفت مكلف است ضمن تامين و تحويل رايگان مالچ مورد نياز اجراي اين ماده، برنامه‌ريزي لازم براي توليد و نگهداري اين ماده در پالايشگاه منطقه را به‌عمل آورد. اعتبار مورد نياز از محل اعتبارات مصوب مربوط با پيشنهاد معاونت برنامه‌ريزي و نظارت راهبردي رييس جمهور تامين خواهد شد.

ماده6 ـ استانداريهاي مناطق تحت تأثير به ويژه منطقه جنوب و غرب كشور موظفند در راستاي اطلاع‌رساني و آموزش همگاني براي كسب آمادگي مواجهه با پديده گرد و غبار، برنامه‌هاي آموزشي لازم را با همكاري ادارات هواشناسي، آموزش و پرورش، حفاظت محيط‌زيست، سازمان آب منطقه‌اي، دانشگاههاي علوم‌پزشكي و خدمات بهداشتي درماني تهيه و با همكاري موثر صدا و سيماي استان مربوط اجرا نمايند.

ماده7ـ سازمان جنگلها، و مراتع و آبخيزداري كشور جهت احداث فضاي سبز مشجر در كانونهاي بحران، طرح لازم را تهيه و با همكاري سازمان بسيج سازندگي نيروي مقاومت بسيج با توجه به مواد (1) و (2) قانون اصلاح اختيارات سازمان بسيج سازندگي نيروي مقاومت بسيج از محل اعتبارات مصوب مربوط و نيز اعتباراتي كه از محل ماده (10) قانون تنظيم بخشي از مقررات مالي دولت با پيشنهاد وزارت كشور تصويب مي‌شود اجرا نمايد.

ماده8 ـ كارگروه وزيران موضوع ماده (2) با پيشنهاد وزارت كشور (سازمان مديريت بحران كشور) اعتبار مورد نياز براي مقابله با پديده گرد و غبار را از محل اعتبارات ماده (10) قانون تنظيم بخشي از مقررات مالي دولت در اختيار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي (دانشگاههاي علوم پزشكي و خدمات بهداشتي ـ درماني استانهاي جنوب و غرب كشور شامل استانهاي بوشهر، خوزستان، هرمزگان، ايلام و كرمانشاه) قرار خواهد داد تا مراكز درماني مربوط حداكثر تا پايان سال 1388 در موارد زير هزينه نموده و گزارش عملكرد خود را از طريق وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي هر سه ماه يكبار به كارگروه ارائه نمايند.

الف ـ توسعه و تجهيز مراكز بهداشتي درماني تحت پوشش به‌وسايل مراقبتهاي پزشكي لازم جهت پيشگيري و درمان افراد آسيب‌ديده در مناطق تحت تأثير پديده گرد و غبار.
ب ـ توسعه و تجهيز مراكز اورژانس در مناطق بحراني گرد و غبار.

ماده9ـ وزارت نيرو موظف است حقابه تالابهاي جنوب و غرب كشور كه توسط كارگروه مشترك سازمان حفاظت محيط‌زيست و وزارت يادشده تعيين شده است را حفظ و همكاري لازم جهت حفاظت و احياي تالابهاي يادشده را به‌عمل آورد و نتايج آن را به‌طور منظم به كارگروه ارائه نمايد.
ب ـ برنامه‌هاي ميان‌مدت

ماده10ـ شهرداريهاي شهرهاي واقع در استانهاي جنوب و غرب كشور، موظفند براي اجراي طرح كمربند فضاي سبز شهرهاي مربوط ضمن رعايت ضوابط طرح جامع، نظر سازمان حفاظت محيط‌زيست و سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري كشور را از جهت اولويت مكاني و نوع كاشت رعايت نمايند.
تبصره ـ حق استفاده از اراضي ملي و دولتي و منابع طبيعي واقع در كمربند سبز مزبور (به استثناي مناطق (4)گانه موضوع ماده (3) قانون حفاظت و بهسازي محيط‌زيست و اراضي موضوع ماده (2) آيين‌نامه اجرايي لايحه قانوني اصلاح لايحه قانوني واگذاري و احياء اراضي در حكومت جمهوري اسلامي ايران ـ مصوب 1359 ـ شوراي انقلاب) با توجه به تبصره (5) ماده (69) قانون تنظيم بخشي از مقررات مالي دولت به شهرداريهاي مجري كمربند سبز موضوع اين ماده براساس نقشه‌اي كه به تاييد كميسيون مستندسازي و تعيين بهره‌بردار اموال غيرمنقول دستگاههاي اجرايي مي‌رسد واگذار مي‌شود.

ماده11ـ وزارت نيرو موظف است به منظور كاهش صدمات وارده بر تاسيسات تصفيه آب شرب شهري ناشي از پديده گرد و غبار در منطقه، كمربند سبز با اشكوب‌بندي مناسب با اهداف بادشكن را پيرامون تاسيسات مربوط احداث نمايد.

ماده12ـ سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري كشور موظف است در راستاي برنامه اقدام ملي مقابله با بيابان‌زايي و كاهش اثرات خشكسالي در كشور با همكاري وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح و سازمان هواشناسي كشور و سازمان بسيج سازندگي نيروي مقاومت بسيج ظرف پنج سال، سالانه نسبت به احداث حداقل (600) كيلومترمربع نهالكاري به صورت اشكوب‌بندي شده و با استفاده از گونه‌هاي بومي سازگار به كم آبي را با اولويت مناطق آسيب‌پذير از نظر زيست محيطي به شرح زير در جنوب و غرب كشور به‌مورد اجرا گذارد:

1ـ كمربند فضاي سبز كليه فرودگاههاي منطقه با رعايت حريم فرودگاهها.

2ـ حريم ايمني (150) متري راه‌آهن و جاده‌هاي بين شهري.

3ـ حوضه‌هاي آبخيز سده‌هاي مورد بهره‌برداري.

4ـ كمربند سبز در نوار مرزي جنوب‌غربي.

5 ـ كانونهاي بحراني فرسايش بادي.

تبصره ـ استانداران موظفند پروژه‌هاي استاني موضوع اين ماده را به عنوان پروژه‌هاي اولويت‌دار در كميته برنامه‌ريزي استان جهت تصميم‌گيري براي تامين اعتبار از محل اعتبارات طرحهاي استاني مطرح نمايند تامين اعتبار براي پروژه‌هاي ملي با رعايت قوانين مربوط و به ترتيب مقرر در ماده (17) اين آيين‌نامه در لوايح بودجه سالانه براي سير مراحل تصويب منظور خواهد شد.

ماده13ـ معاونت برنامه‌ريزي و نظارت راهبردي رييس جمهور موظف است يك رديف بودجه‌اي مستقل را در لوايح بودجه كل كشور به منظور مطالعات مرتبط با گرد و غبار در كشور و منطقه توسط پژوهشكده اقليم‌شناسي با هماهنگي سازمان حفاظت محيط‌زيست پيشنهاد نمايد.

ج ـ برنامه‌هاي بلندمدت

ماده14ـ وزارت جهاد كشاورزي مكلف است به منظور حفاظت از منابع خاك در معرض فرسايش بادي، طرح جامع مديريت و احياء مراتع استانهاي جنوب و غرب كشور را ظرف يك سال تهيه و جهت اجرا و تامين بودجه لازم در برنامه پنجم توسعه به دولت ارائه نمايد.

ماده15ـ وزارت جهاد كشاورزي مكلف است طرح جامع مقابله با شنهاي روان و فرسايش بادي در پهنه جنوب و غرب كشور را با همكاري سازمان حفاظت محيط‌زيست و با اولويت روشهاي بيولوژيكي تهيه و در طول برنامه پنجم توسعه اجرا نمايد.

ماده16ـ وزارت راه و ترابري مكلف است برنامه توسعه و تجهيز فرودگاههاي جنوب و جنوب‌غرب كشور به تجهيزات و تاسيسات ناوبري و هواشناسي پيشرفته را جهت هدايت هر چه بهتر پروازهاي مربوط در شرايط وقوع بحران گرد و غبار تهيه و اجرا نمايد.

ماده17ـ معاونت برنامه‌ريزي و نظارت راهبردي رييس جمهور مكلف است براساس گزارشهاي توجيه فني، اقتصادي و زيست‌محيطي دستگاههاي اجرايي، اعتبارات لازم براي تحقق برنامه‌هاي موضوع اين آيين‌نامه را در لايحه بودجه سنواتي دستگاههاي ذيربط پيش‌بيني نمايد.

ماده18ـ به منظور انجام بررسيهاي ابعاد برون‌مرزي اين پديده، و ايجاد زمينه همكاري منطقه‌اي تيم كارشناسي به انتخاب كارگروه موضوع ماده (1) تعيين تا با انجام اقدامات لازم توسط وزارت امور خارجه به كشورهاي منطقه اعزام شوند و راهكارهاي لازم را براي تصميم‌گيري به كارگروه ارائه نمايند.

ماده19ـ سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري كشور به عنوان مرجع ملي كنوانسيون مقابله با بيابان‌زايي در كشور مكلف است با همكاري سازمانهاي حفاظت محيط‌زيست و هواشناسي كشور و وزارتخانه‌هاي نيرو و امور خارجه ظرف سه ماه، پيش‌نويس طرح همكاري چند جانبه كشورهاي منطقه را با هدف پيشگيري و كنترل پديده گرد و غبار منطقه تهيه و به تأييد كارگروه موضوع ماده (1) برساند.

رييس جمهور ـ محمود احمدي‌نژاد

با ابلاغ مصوبه هيئت وزيران

سه استان ديگر مشمول آيين نامه مقابله با پديده گرد و غبار شدند

هيئت وزيران به منظور ايجاد آمادگي ملي، مديريت و مقابله با آثار زيان‌بار پديده گرد و غبار در کشور و به منظور پيش‌بيني و اطلاع‌رساني وقوع اين پديده هيئت وزيران در راستاي مقابله با آثار زيان‌بار پديده گرد و غبار در کشور، استان هاي کردستان، لرستان و سيستان و بلوچستان را به استان هاي مورد نظر براي مقابله با پديده گرد و غبار اضافه کرد.

به گزارش پايگاه اطلاع رساني دولت، هيئت وزيران به منظور ايجاد آمادگي ملي، مديريت و مقابله با آثار زيان‌بار پديده گرد و غبار در کشور در راستاي تعيين کم و کيف پديده گرد و غبار در استانهاي جنوب و غرب کشور و شناسايي کانونهاي شکل‌گيري اوليه آنها و به منظور پيش‌بيني و اطلاع‌رساني وقوع اين پديده کارگروه مقابله با آثار زيان‌بار پديده گرد و غبار (ريزگرد) را تشکيل داده است.

بر اين اساس ، کارگروه مذکور با مسئوليت معاون اول رئيس جمهور و عضويت رؤساي سازمان هاي حفاظت محيط‌زيست، مديريت بحران کشور، هواشناسي کشور و جنگلها، مراتع و آبخيزداري کشور و معاونين وزارتخانه‌هاي نيرو، نفت، بهداشت، درمان و آموزش پزشکي (معاون سلامت)، کشور (معاون امور عمراني)، امور خارجه (معاون امور بين‌الملل) و معاونت برنامه‌ريزي و نظارت راهبردي رئيس جمهور تشکيل شده است .

بر اساس اصلاح ماده8 آيين‌نامه آمادگي و مقابله با آثار زيان‌بار پديده گرد و غبار (ريزگرد) در کشور، کارگروه با پيشنهاد وزارت کشور (سازمان مديريت بحران کشور) اعتبار مورد نياز براي مقابله با پديده گرد و غبار را از محل اعتبارات ماده (10) قانون تنظيم بخشي از مقررات مالي دولت در اختيار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي (دانشگاههاي علوم پزشکي و خدمات بهداشتي ـ درماني استانهاي جنوب و غرب کشور شامل استان هاي کردستان ، لرستان و سيستان و بلوچستان، بوشهر، خوزستان، هرمزگان، ايلام و کرمانشاه) قرار خواهد داد تا مراکز درماني مربوط حداکثر تا پايان سال 1388 در موارد زير هزينه کرده و گزارش عملکرد خود را از طريق وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي هر سه ماه يکبار به کارگروه ارائه کند.

اين مصوبه از سوي محمد رضا رحيمي ، معاون اول رئيس جمهور براي اجرا ابلاغ شده است.

‌آيين نامه اجرايي قانون نحوه جلوگيري از آلودگي هوا

‌هيات وزيران در جلسه مورخ 16/6/1379 بنابه پيشنهاد شماره 3/1494/2/ مورخ 4/6/1377 سازمان حفاظت محيط زيست و به استناد ماده (35) قانون نحوه جلوگيري از آلودگي هوا - مصوب -1374 ، آيين‌نامه اجرايي قانون ياد شده را به شرح زير تصويب نمود:

‌فصل اول – كليات

‌ماده 1 - عبارات و اصطلاحاتي كه در اين آيين‌نامه به كار رفته است، به شرح زير تعريف مي‌شوند:

‌الف - قانون : قانون نحوه جلوگيري از آلودگي هوا مصوب 3/2/1374 مجلس شوراي اسلامي

ب - سازمان : سازمان حفاظت محيط زيست

پ - مواد آلوده كننده هوا : هر نوع ماده گازي، بخار، مايع، جامد و يا مجموعه تركيبي از آنها كه در هواي آزاد پخش و باعث آلودگي ‌هوا و يا موجب تشديد آلودگي آن شود و يا ايجاد بوهاي نامطبوع نمايد از قبيل دود، دوده، ذرات معلق، اكسيدهاي گوگرد، اكسيدهاي ازت، ‌منواكسيدكربن، اكسيدكننده‌ها، هيدروكربنها، اسيدها، آمونياك و نظاير آن.

ت - گواهينامه مخصوص : تاييديه كتبي مراكز معاينه مبني بر رعايت حد مجاز آلودگي توسط وسايل نقليه موتوري كه به صورت ‌برچسب صادر و بر روي وسايل نقليه مذكور الصاق مي‌شود. اين گواهينامه مي‌تواند علاوه بر رعايت حد مجاز آلودگي، رعايت ضوابط ايمني ‌را در بر داشته باشد.
ث - آلوده كننده : هر شخص حقيقي كه اداره يا تصدي منابع مولد آلودگي را خواه براي خود، خواه به نمايندگي از طرف شخص يا ‌اشخاص حقيقي و حقوقي ديگر بر عهده داشته و يا شخصاً و به طرق مختلف عامل ايجاد آلودگي باشد.

‌ماده 2 - منابع آلوده كننده هوا غير از كارخانه ها و كارگاههاي موضوع آيين‌نامه اجرايي فصل سوم قانون به شرح زير طبقه بندي ‌مي‌شوند:

‌الف - وسايل نقليه موتوري: هر نوع وسيله اي كه با موتورهاي درونسوز حركت مي‌كند و براي حمل و نقل مورد استفاده قرار مي‌گيرد و ‌در صورت به كار انداختن منشأ ايجاد يك يا چند ماده آلوده كننده مي‌گردد.

ب - منابع تجاري، خانگي و منابع متفرقه:
1 - منابع تجاري به محلهاي مشخصي اطلاق مي‌شود كه براي انجام فعاليتهاي مختلف تجاري و خدماتي و نگهداري و عرضه توليدات ‌و كالا و خدمات مورد استفاده قرار مي‌گيرد و بدون اينكه محدود به موارد زير گردد، برحسب نوع فعاليت خدماتي و يا تجاري شامل ‌گروههاي زير مي‌گردد:
‌گروه اول - هتلها، مهمانخانه ها، رستورانها، شيريني پزيها، نانواييها، گرمابه ها و امثال اينها.
‌گروه دوم - دامداريها، مرغداريهاي صنعتي، كشتارگاهها، مؤسسات نگهداري حيوانات و امثال آن.
‌گروه سوم - بيمارستانها، مراكز درماني و بهداشتي، آزمايشگاهها و امثال اينها.
2 - منابع خانگي، از قبيل منازل و واحدها و مجتمعهاي مسكوني به مكاني اطلاق مي‌شود كه صرفاً جهت سكونت مورد استفاده واقع ‌مي‌شود.
3 - منابع متفرقه عبارتست از منابعي غير از كارخانه ها، كارگاهها، وسايل نقليه موتوري و منابع تجاري و خانگي و هر عملي كه ايجاد ‌آلودگي هوا نمايد از قبيل آتش سوزي زباله ها و انباشتن مواد زايد و متعفن در هواي آزاد.
‌ماده 3 - سازمان موظف است نسبت به شناسايي و تعيين نوع و ميزان مواد آلوده كننده هوا به طرق مقتضي از جمله اخذ اطلاعات، ‌مدارك لازم و در صورت لزوم بازديد و بازرسي اقدام نمايد.
‌تبصره - كليه اشخاص حقيقي و حقوقي مكلفند آمار، اطلاعات و اسناد و مدارك مورد نياز سازمان را كه در جهت اجراي قانون و ‌اين آيين‌نامه درخواست مي‌شود، در اختيار سازمان قرار دهند.

‌فصل دوم - وسايل نقليه موتوري

‌ماده 4 - شرايط ايجاد مراكز معاينه وسايل نقليه موتوري اعم از بنزيني، گازسوز و تجهيزات آن توسط سازمان با هماهنگي وزارتخانه ‌هاي كشور و صنايع تنظيم و ابلاغ خواهد شد.

‌تبصره - سازمان مجاز است در جهت حصول اطمينان از روند مطلوب در اجراي ماده (5) قانون و عملكرد صحيح مراكز معاينه ‌نسبت به اخذ آمار و اطلاعات هر يك از مراكز مزبور از طريق شهرداريهاي ذيربط و انجام معاينات و آزمايشهاي موردي از برخي وسايل ‌نقليه موتوري كه توسط مراكز ياد شده مورد آزمايش قرار گرفته و گواهي زيست محيطي دريافت داشته اند، اقدام نمايد.

‌ماده 5 - رانندگان وسايل نقليه موتوري مكلفند بر چسب حاوي گواهينامه مخصوص را در محل مناسبي كه توسط مراكز معاينه ‌تعيين مي‌شود، بر روي شيشه اتومبيل خود نصب نمايند.

‌ماده 6 - طبق زمان بندي مصوب شوراي عالي ترافيك از تردد وسايل نقليه موتوري كه فاقد بر چسب موضوع ماده (5) باشند، در ‌شهرهاي تهران، اصفهان، مشهد، تبريز، شيراز، اراك، اهواز و كرج توسط ماموران انتظامي (‌مأموران راهنمايي و رانندگي ) جلوگيري شده و ‌رانندگان وسايل نقليه مذكور مطابق ماده (28) قانون محكوم خواهند شد.
‌تبصره 1 - وسايل نقليه مذكور تا هنگام رفع موجبات آلودگي و انجام معاينه فني مجدد و دريافت گواهينامه ، اجازه تردد نخواهند ‌داشت.
‌تبصره 2 - شمول مقررات اين ماده به ساير شهرها بنا به تصويب شوراي عالي محيط زيست خواهد بود.
‌تبصره 3 - از تردد موتورهاي دو زمانه براساس زمان بندي كه سازمان تعيين مي‌كند در شهرهاي ياد شده جلوگيري خواهد شد.

‌فصل سوم - منابع تجاري و متفرقه

‌ماده 7 - در اجراي ماده (7) قانون، دستورالعمل مربوط به مواقع اضطراري هوا توسط سازمان و ساير دستگاههاي ذي‌ربط تهيه و توسط ‌وزارت كشور ابلاغ مي‌شود.

‌ماده 8 - سازمان پس از شناسايي و طبقه بندي منابع تجاري، خانگي و منابع متفرقه، آن دسته از منابع مذكور را كه آلودگي آنها ‌بيش از حد مجاز مي‌باشد، مشخص و مراتب را با تعيين نوع و ميزان آلودگي به مسئولان و يا صاحبان منابع فوق الذكر اعلام خواهد كرد ‌تا در مهلت معين و مناسبي كه توسط سازمان تعيين مي‌شود، نسبت به رفع آلودگي اقدام نمايند.

‌ماده 9 - بيمارستانها، درمانگاهها و مراكز بهداشتي و درماني و ساير مراكز مجاز كه به منظور امحاي زباله هاي خود از روش سوزاندن ‌استفاده مي‌نمايد، مكلفند از دستگاه زباله سوز مناسب كه استانداردهاي آلودگي هوا را رعايت نمايد، استفاده كنند.

‌ماده 10 - سازمان مجاز است در اجراي ماده (23) قانون، در مناطقي كه گاز شهري در دسترس مي‌باشد، براي اشخاص حقيقي و ‌حقوقي كه با عدم استفاده از گاز موجبات آلودگي هوا را فراهم مي‌سازند، اخطاريه صادر و مهلت مناسبي را جهت رفع آلودگي تعيين نمايد.

‌حسن حبيبي - معاون اول رييس جمهور

 

لودگی هوا

تعريف آلودگي هوا

تغيير در ويژگي‌هاي طبيعي جو براثر مواد شيميايي، غباري يا عامل‌هاي زيست‌شناختي ‌است. جو يا اتمسفر سامانه‌ٔ گازيِ طبيعيِ پويا و پيچيده‌اي‌است که زندگاني در سيارهٔ زمين به آن بازبسته‌است. تحليل‌رفتن لايه اوزن ِ استروسفر به خاطر آلودگي هوا، ديرزماني‌است که خطري براي تندرستي مردمان و نيز زيست‌بوم‌هاي زمين شناخته مي‌شود.

هوا اقيانوسي است كه ما در آن تنفس مي‌كنيم. ‪ ۹۹/۹درصد هوا از نيتروژن، اكسيژن، بخار آب، و گازهاي بي‌اثر تشكيل شده است. فعاليتهاي انساني مي‌تواند موادي را وارد هوا كند كه بعضي از آنها مي‌تواند مشكلاتي را براي انسانها، گياهان و حيوانات بوجود آورد.

چندين نوع آلودگي هوا وجود دارد كه آثار گوناگوني برجا مي‌گذارند

مه دود، باران اسيدي، پديده اثر گلخانه‌اي و ايجاد حفره در لايه ازون هر كدام عوارض خطرناكي را براي سلامت انسان و كل محيط زيست ببار مي‌آورند.

انتشار ذرات حاصل از مصرف سوخت‌هاي فسيلي براي تهيه انرژي از ديگر انواع علل آلودگي هوا به شمار مي‌رود. اندازه اين ذرات بسيار كوچك حدود ‪ ۲/۵ميكرون است. اين نوع آلودگي گاهي آلودگي كربن سياه نيز ناميده مي‌شود.

گازهاي حاصل از مصرف سوخت در خودروها، خانه‌ها و صنايع يك منبع مهم آلودگي هوا به شمار مي‌رود. برخي معتقدند حتي سوزاندن چوب و زغال چوب در بخاري و منقل مي‌تواند مقادير زيادي دوده را وارد هوا كند.

انتشار گازهاي مضري مانند دي اكسيد سولفور، مونواكسيد كربن، اكسيدهاي نيتروژن، و بخارات شيميايي مي‌توانند در جو زمين واكنشهاي شيميايي انجام داده و تشكيل مه دود و باران اسيدي بدهند.

آلودگي در محيطهاي بسته مانند خانه‌ها، ادارات، و مدارس نيز بايد مورد توجه قرار گيرد. برخي از اين آلاينده‌ها در اثر فعاليتهايي مانند استعمال دخانيات و آشپزي ايجاد مي‌شود. بسياري از افراد ‪ ۸۰تا ‪ ۹۰درصد عمر خود را در داخل محيطهاي بسته مي‌گذرانند و قرار گرفتن در معرض آلاينده‌هاي مضر مي‌تواند سلامت افراد را به خطر بيندازد. به همين خاطر توجه به آلودگي هوا در داخل و خارج خانه حائز اهميت است  

آثار آلودگي هوا بر سلامت انسان

آلودگي هوا به طرق گوناگوني مي‌تواند آثار زيانبار درازمدت و كوتاه مدتي بر سلامت انسانها بگذارد. تاثير آلودگي هوا بر افراد مختلف متفاوت است. آسيب پذيري برخي افراد در برابر آلودگي هوا بسيار بيشتر از سايرين است. كودكان كم سن و سال و سالمندان بيشتر از ديگران از آلودگي هوا آسيب مي‌بينند.

برخي بيماريها مانند آسم، بيماري قلبي و ريوي در مواقع آلودگي هوا تشديد مي‌شوند. معمولا ميزان آسيبها بستگي به ميزان قرار گرفتن در معرض مواد شيميايي زيانبار دارد يعني مدت تماس با آلاينده‌ها و غلظت مواد شيميايي.

آثار كوتاه مدت آلودگي هوا :

آثار كوتاه مدت آلودگي هوا عبارت است از حساسيت چشمها، بيني و حلق، عفونتهاي دستگاه تنفسي فوقاني مانند برونشيت و ذات الريه. سردرد، تهوع، و واكنش‌هاي آلرژيك نيز از ديگر عوارض كوتاه مدت اين مشكل زيست‌محيطي است.

آلودگي هوا براي مدت كوتاه مي‌تواند بيماري مبتلايان به آسم و آمفيزم را تشديد كند.

آثار درازمدت آلودگي هوا :

آثار درازمدت آلودگي هوا مي‌تواند بيماري مزمن تنفسي ، سرطان ريه، بيماري قلبي، و حتي آسيب به مغز ، اعصاب ، كبد و كليه‌ها را شامل شود.

تماس مداوم با آلاينده‌ها بر ريه كودكان تاثير مي‌گذارد و در سالمندان سبب تشديد بيماري مي‌شود.

عقيمي ناشي از كاهش شمار اسپرم در مردان از عوارض آلودگي هوا شناخته شده است. آلودگي هوا نه تنها در تشديد آسم نقش دارد بلكه بزرگترين عامل خطر در ايجاد اين بيماري محسوب مي‌شود. پزشكان از جمله عوامل موثر در بروز جوش صورت را آلودگي هوا معرفي مي‌كنند. اين معضل براي بيماران ديابتي مرگبار است. آلودگي هوا در فرايند كنترل جريان خون در ديابتي‌ها اختلال ايجاد مي‌كند.

در تحقيقات انجام شده مشخص شده است آلودگي هوا در بروز چاقي نقش دارد و مرگ زودرس در نواحي آلوده شهرها به اثبات رسيده است.

در گياهان آلاينده‌ها توان گياهان را براي مقابله با بيماريها و حشرات كاهش مي‌دهند و در رشد آنها تاثير منفي مي‌گذارند. بسياري از درختان در بزرگراههاي شهر تهران در حالت نيمه مرگي هستند كه به علت انباشت لايه‌اي از ذرات آلاينده بر شاخ و برگ آنهاست.

آثار آلودگي هوا به حدي گسترده است كه تحقيقات در اين‌باره همچنان ادامه دارد. بيماريهاي ناشي از آلودگي هوا مي‌تواند بسيار پرهزينه باشد.

هزينه‌هاي درماني، كاهش بهره‌وري در محل كار مي‌تواند ساليانه ميلياردها دلار هزينه بر جامعه تحميل كند.

عوامل آلوده کننده هوا


1-عوامل طبيعي :

فوران هاي شديد آتشفشان , وزش توفان , بادهاي شديد و …، گازها و ذراتي را وارد جو مي‌کنند و سبب آلايش آن مي‌شوند.

2-عوامل مصنوعي: 

فعاليت انسان :
کارخانجات صنعتي ، کشاورزي ، شهرسازي ، وسايل گرمازا ، نيروگاهها ، وسايل نقليه و ... از عوامل آلوده کننده هوا هستند.

مواد آلوده کننده هوا

مونوکسيد کربن :

گاز سمي مونوکسيد کربن بطور عمده مربوط به خودروهايي است که مصرف سوخت آنها بنزين مي‌باشد. اين خودروها مقدار زيادي گاز CO را از طريق لوله اگزوز وارد هوا مي‌کنند.

دي اکسيد گوگرد :

عمدتا مربوط به نفت کوره نفت سياه) است که در بعضي صنايع و تاسيسات حرارت مرکزي و توليد نيرو مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

اکسيدهاي نيتروژن دار:

بطور عمده مربوط به نفت کوره ، گازوئيل و مقدار کمتري مربوط به مصرف بنزين و نفت سفيد است.

هيدروکربن‌هاي سوخته نشده : 

عمدتا مربوط به خودروهايي است که بنزين مصرف مي‌کنند. نفت کوره و گازوئيل در اين مورد سهم کمتري دارند.

ذرات ريز معلق :

به طور عمده از سوختن نفت کوره حاصل مي‌شود.

برميد سرب :

در نتيجه مصرف بنزين در موتور اتومبيل‌ها حاصل مي‌شود.

ساير ترکيبات سربي :

بنزين خودروها اغلب داراي ماده‌اي به نام تترا اتيل سرب است، که به منظور روان کردن کار سوپاپ‌ها و بهسوزي بنزين به آن اضافه مي‌شود. اين ماده هنگام سوختن بنزين باعث پراکنده شدن ذره‌هاي جامد و معلق ترکيبات سرب در هوا مي‌شود که هم سمي‌اند و هم به صورت رسوب‌هاي جامد وارد دستگاه تنفسي مي‌شوند.

بالا ، بالا ، بالاتر

در جايي دور ، بالاي سر ما ، لايه نامرئي و ظريفي از ازن وجود دارد که ما از تشعشعات خطرناک ماوراي بنفش خورشيدي محافظت مي‌کنند. لايه ازن قرنهاست که آنجا بوده است.

و دورتر ....

ولي اکنون انسان اين سپر محافظ را از بين مي‌برد. کلرو فلوئورو کربنها (CFCS) ، هالونها (halons) ) و ساير مواد شيميايي مصنوعي ، در 10 تا 50 کيلومتري بالاي سر ما شناورند. آنها تجزيه شده و ملکولهايي آزاد مي‌کنند که ازن را از بين مي‌برد.

CFC ها چه چيزهايي هستند؟

CFC ها موادي هستند که صدها مصرف گوناگون دارند. زيرا آنها تقريبا غير سمي و مقاوم در برابر شعله بوده و به راحتي تجزيه نمي‌شوند. به خاطر چنين پايداري ، آنها تا 150 سال باقي خواهند ماند. گازهاي CFC به آرامي تا ارتفاعات 40 کيلومتري صعود کرده و در آنجا تحت نيروي عظيم تشعشعات ماوراي بنفش خورشيد شکسته شده و عنصر شيميايي کلر را آزاد مي‌کنند. بعد از آزادي هر اتم کلر قبل از برگشت به زمين که سالها طول مي‌کشد، حدود صد هزار مولکول ازن را از بين مي‌برد. سه و شايد پنج درصد لايه ازن در سطح جهان تاکنون توسط گازهاي CFC تخريب شده است.

بعدش چي؟

با تخريب ازن در لايه‌هاي بالاي اتمسفر ، کره زمين اشعه ماوراي بنفش دريافت مي‌کند که موجب بروز سرطان پوست ، بيماري آب مرواريد چشم و تضعيف سيستم دفاعي بدن مي‌شود. با نفوذ بيشتر اشعه ماوراي بنفش از لايه‌هاي اتمسفر ، اثرات آن روي سلامتي بدتر شده ، بهره دهي محصولات کشاورزي و جمعيت ماهيها کاهش خواهد يافت و آسايش هر فرد روي اين سياره تحت تاثير قرار خواهد گرفت.

نگراني روز افزون

اثرات زيست محيطي مقادير عظيمي از مواد زايد خطرناک که هر ساله توليد مي‌شود، موجب نگراني بيش از پيش شده است. در سال 1983 ، 266 ميليون تن مواد زايد خطرناک توليد شده است.

به هدر ندهيد...

کشورهاي پيشرفته بيش از هفتاد هزار ماده شيميايي مختلف توليد مي‌کنند که بيشتر آنها بطور کامل از نظر ايمني آزمايش نشده‌اند. استفاده نامحتاطانه از اين مواد ، مواد غذايي و آب و هواي ما را آلوده کرده و اکوسيستمهايي را که ما به آنها متکي هستيم، شديدا تهديد مي‌کند.

عجله کار را خراب مي‌کند.

مواد شيميايي به بخش جدا نشدني از زندگي روزانه ما تبديل گشته‌اند. ما از وسايل رفاهي مانند پلاستيکها ، پودرهاي رختشويي و آروزولها که از مواد شيميايي ساخته شده‌اند، استفاده مي‌کنيم. ولي اغلب از هزينه پنهاني که ناشي از آنهاست بي‌خبريم. نهايتا آنها از طريق محلهاي دفن زباله ، زهکشيها و فاضلابها به آب و يا زمين راه پيدا مي‌کنند.

به ما بر مي‌گردد.

اگر چه مصرف کنندگان به ندرت محصولات پلاستيکي که روزانه ساخته مي‌شود و بسته بندي‌ که در آن خريد مي‌کنند، را به مساله آلودگي سمي ربط مي‌دهند. بايد دانست که اکثر مواد شيميايي که در توليد و ساخت پلاستيکها مورد استفاده قرار مي‌گيرند، بسياري هستند. برحسب درجه بندي EPA ي 20 ماده شيميايي که تهيه آنها موجب توليد بيشترين مقدار کل مواد زايد خطرناک مي‌شود، پنج ماده شيميايي از شش مورد اولي ، موادي هستند که بطور مستمر از صنايع پلاستيک سازي مورد استفاده قرار مي‌گيرند.


آلودگي هوا و باران اسيدي

باران اسيدي چيست ؟

يکي از آثار و نتايج آلودگي هوا باران اسيدي است. در دو دهه اخير و در برخي نواحي صنعتي و بر اثر فعاليت‌هاي کارخانه‌ها ميزان دي اکسيد گوگرد و دي اکسيد ازت در هوا افزايش يافته است. اين دو ماده در اتمسفر با اکسيژن و بخار آب واکنش شيميايي ايجاد مي کند و به صورت اسيد نيتريک و اسيد سولفوريک در مي‌آيد. اين ذرات اسيدي مسافت هاي طولاني را بوسيله باد طي مي‌کنند و به صورت باران اسيدي بر سطح زمين فرو مي‌ريزند. چنين بارش‌هايي ممکن است به صورت برف يا باران يا مه نيز در بيايد.

پيامدهاي باران اسيدي

باران اسيدي باعث از بين رفتن بناها و آثار تاريخي بخصوص در ساختمان‌هايي که از سنگ مرمر يا آهک ساخته شده باشند ، مي شود.

باران اسيدي ميزان حاصلخيزي خاک را کاهش مي‌دهد و حتي ممکن است مواد سمي را وارد خاک‌ها کند .

باران اسيدي موجب نابودي درختان ، کاهش مقاومت آنها بخصوص در برابر سرما مي‌شود.

ضرورت ایجاد ایستگاه های پایش آلودگی هوا

مقدمه :

امروزه رشد سريع شهرها ، توسعه صنايع و سيستم هاي حمل و نقل و گسترش فعاليت هاي كشاورزي ، محيط زيست و منابع طبيعي را با مشكلات جدي مواجه ساخته است . پي آمد نا مطلوب اين فعاليت ها و عملكرد ها سبب افزايش آلودگي هاي زيست محيطي شده و اين مسئله زوال بخشي از منابع و كاهش جدي در كيفيت آنها را به همراه داشته است.

اما نكته قابل توجه در اين مبحث اين است كه با توجه به واقع شدن كشورمان در قاره آسيا و الزامات همكاريهاي منطقه اي در اين راستا به نظر مي رسد، آلودگي هوا در اين قاره به يك موضوع حاد تبديل شده و انتشار گازهاي NOx ‘ SOx در دهه هاي اخير افزايش چشم گير و نگران كننده اي داشته است . مطالعات نشان مي دهد كه پتانسيل بزرگي در زمينه انتشار آلاينده ها در آسيا وجود دارد كه ممكن است در 20 تا 50 سال آينده بوقوع بپيوندد.

اين مشكلات بر سلامت انسان ، كاهش محصولات غذايي ، اسيد يفيكاسيون درياچه ها ، حاصلخيزي خاك، جنگلها و رشد گياهان و تغييرات جدي در اكوسيستم هاي طبيعي تأثير قابل توجهي خواهد داشت.

ضرورت و اهميت ايجاد ايستگاه

با توجه به موارد فوق امروزه توسط كشور ها و يا همكاري سازمانهاي بين المللي در راستاي كاهش و كنترل آلاينده هاي هوا اقدامات چشمگير و قابل توجهي انجام شده است ، كه يكي از اين اقدامات ايجاد ايستگاههاي پايش آلودگي هوا است. بديهي است كه هر تصميم گيري مديريتي در جهت كاهش آلاينده هاي هوا در نهايت با بررسي اطلاعات پيوسته و قابل اطمينان در يك دوره طولاني ممكن مي باشد . از اين گذشته اندازه گيري مداوم آلودگي هوا در ايستگاههاي پايش مي تواند جوامع محلي، ملي و منطقه اي را از مقاطع زماني آلوده آگاه سازد اين اندازه گيري ها وضعيت كيفي هواي محيط را در مقايسه با استاندارد هاي آلودگي هوا مشخص خواهند كرد. همچنين اطلاعات بدست آمده مي توانند براي تعيين رفتار آلودگي در مـنـطـقه و يا به عبارت ديـگر مدلسازي آلودگي هوا بكار روند، تا بدين ترتيب افقي روشن فرا روي سياست گذاران ، برنامه ريزان ، طراحان و مجريان اين پروژه ها قرار گيرد .

فهرست پروژه های مشمول ارزیابی اثرات زیست محیطی

كارخانجات پتروشیمی در هر مقیاس


۲پالایشگاهها در هر مقیاس


۳نیروگاهها با ظرفیت تولیدی بیش از یكصد مگاوات


۴صنایع فولاد در دو بخش ذیل:واحدهای تهیه كننده خوراك ذوب و ذوب با ظرفیت تولیدی بیش از سیصد هزارتن در سال



۵سد ها و سازه های آبی دیگر در سه بخش زیر:



۱.سدها با ارتفاع بیش از ۱۵ متر و یا دارای ساختارهای جنبی بیش از چهل هكتار و یا مساحت دریاچه بیش از چهارصد هكتار


تبصره ۱: سدهای باطله (نگهداشت مواد آلوده) در هر اندازه شامل ارزیابی می باشد.


۲.دریاچه های انسان ساخت در مساحت بیش از چهارصدهكتار


تبصره ۲: اندازه دریاچه های پرورش آبزیان در مقیاس كوچكتر از چهارصد هكتار با هماهنگی وزارت جهاد كشاورزی و سازمان حفاظت محیط زیست تعیین می شود


۳طرح ها و پروژه های آبیاری و زهكشی در وسعت بیش از ۵۰۰۰ هكتار


۶شهركهای صنعتی (با هر عنوان) در وسعت بیش از یكصد هكتار


۷فرودگاهها با طول باند بیش از ۲ هزار متر


۸واحدهای كشت و صنعت در وسعت بیش از ۵ هزار هكتار


۹كشتارگاههای بزرگ صنعتی


۱۰مراكز دفن زباله برای شهرهای با جمعیت بیش از ۲۰۰ هزار نفر و شهرهای جدید


۱۱مراكز بازیافت صنعتی زباله (كارخانه كمپوست)


۱۲طرح های خطوط نفت و گاز


۱۳طرح های سكوهای نفتی


۱۴طرح های ذخیره گاههای نفتی


۱۵طرح های بزرگ جنگلداری


۱۶طرح ها و پروژه های بزرگ راه كشوذ


۱۷طرح ها و پروژه های بزرگ راه آهن كشور


۱۸طرح ها و پروژه های گردشگری


۱۹طرح ها و پروژه های بزرگ توسعه ای و ملی در سواحل كشور در محدوده ای به عرض یك كیلومتر بعد از اراضی ساحلی تا حداكثر سه كیلومتر از ساحل


۱۹۱كارگاهها و مجتمع های صنعتی و خدمات مربوطه بیش از ۵ هزار مترمربع


۱۹۲نمایشگاههای دائمی صنعتی و خدماتی بیش از ۱۰ هزار مترمربع


۱۹۳انبارهای مواد شیمیایی و كالاهای خطرناك بیش از ۵ هزار متر مربع


۱۹۴كارگاههای فعالیتهای عمرانی و راهسازی بیش از ۱۰ هزار مترمربع


۱۹۵ذخیره گاههای مواد سوختی بیش از یك میلیون لیتر


۱۹۶پایانه های بار و مسافر بیش از ۲ هزار متر مربع


۱۹۷واحدهای پرورش طیور، دام و سایر حیوانات اهلی و وحشی بیش از ۵ هكتار


۱۹۸واحدهای پرورش ماهی و سایر آبزیان بیش از ۱۰ هزار متربع


۱۹۹طرح های سازه های دریایی ، بنادر صیادی، پایانه های نفت و گاز و عملیات لایروبی در هر مقیاس


۱۹۱۰طرح های تاسیسات آبی و بهداشتی


۱۹۱۱شبكه جمع آوری و واحدهای تصفیه و دفع فاضلاب در مقیاس شهری


۱۹۱۲خانه بزرگ آب در مقیاس شهری (بیش از ۵ هزار مترمكعب در شبانه روز)


۱۹۱۳طرح های دفع و دفن پسماند در مقیاس شهری


۱۹۱۴مراكز نظامی و آموزشی بیش از ۵ هزار متر مربع


۱۹۱۵شهركهای توریستی بیش از ۱۰ هزار متربع


۱۹۱۷شهركهای سینمایی بیش از ۵ هزار مترمربع


۱۹۱۸پاركها و اردوگاههای تفریحی، آموزشی، و پژوهشی و ورزشی بیش از ۱۰ هزار متربع


۲۰سنگ مس با حداقل ظرفیت استخراجی یك میلیون تن در سال


۲۱سنگ آهن با حداقل ظرفیت استخراجی ششصد هزار تن در سال


۲۲سنگ طلا با هر ظرفیتی


۲۳سرب و روی با حداقل ظرفیت استخراجی یكصد هزار تن در سال


۲۴سایر فلزات با حداقل ظرفیت استخراجی یكصد هزار تن در سال


۲۵زغال سنگ با حداقل ظرفیت استخراجی ۸۰ هزار تن در سال


۲۶نمك آبی با سطح بیش از چهار صد هكتار


۲۷كارخانجات سیمان


۲۸كارخانجات تولید قند و شكر


۲۹كارخانجات تولید گچ و آهك صنعتی


۳۰واحدهای تولید مواد اولیه بهداشتی، آرایشی و داروسازی


۳۱كارخانجات بزرگ تولید قطعات خودرو دارای هر سه واحد ذوب، ریخته گری و آبكاری


۳۲واحدهای تصفیه دوم روغن موتور


(مقیاس مربوط به بندهای ۲۷تا ۳۲ در دست مطالعه كارشناسی است)

۳۳طرح های احداث و بهره برداری از میادین نفت و گاز جدید با بیش از ۱۰ حلقه چاه و همچنین طرح های توسعه میادین نفت و گاز موجود در صورتی كه بعد از توسعه تعداد چاهها به بیش از ۱۰ حلقه برسد

اهمیت ارزیابی اثرات زیست محیطی(تاریخچه)

شورایعالی حفاظت محیط زیست در مصوبه شماره ۱۳۸ مورخ ۲۳/۱/۱۳۷۳ برای نخستین بار در كشور هفت طرح و پروژه بزرگ توسعه را مشمول ارزیابی اثرات زیست محیطی نمود. كه بدلیل فقدان الگوی مصوب هیچ حركتی در اجرای مصوبه مذكور نگردید تا آنكه مجددا در تاریخ ۲/۱۰/۱۳۷۶ با تصویب الگوی تهیه گزارش ارزیابی اثرات زیست محیطی در شورای یاد شده حركت بسوی پیش بینی و رعایت ملاحظات زیست محیطی در احداث و بهره برداری طرح های توسعه گشوده شد.

بدین نحو كه مجریان طرح ها موظف شدند تا بهمراه گزارش امكان سنجی و مكان یابی پروژه ها نسبت به تهیه گزارش ارزیابی پیامدهای زیست محیطی طرح اقدام نمایند. ابتدا هفت طرح و پروژه مشمول ارزیابی گردید و متعاقبا سایر طرح ها كه فهرست آنها بقرارصفحه بعد می باشد مشمول انجام مطالعات ارزیابی گردید.

ضرورت ارزیابی اثرات زیست محیطی صنایع سیمان و نقش آن در توسعه پایدار

ضرورت ارزیابی اثرات زیست محیطی صنایع سیمان و نقش آن در توسعه پایدار



محمد فیضی

---

چکیده

امروزه برای رسیدن به توسعه پایدار توجه به صنایعی است که ضمن حفظ اصول محیط زیست موجب بهتر شدن زندگی افراد جامعه و بهره برداری اصولی از منابع، مخاطرات جدی برای نسل آینده را به دنبال نداشته باشد. ارزیابی اثرات زیست محیطی صنعت سیمان می تواند زمینه ساز توسعه باشد. تولیدکنندگان بزرگ جهانی این محصول با انجام اقدامات اصلاحی و رعایت اصول زیست محیطی بهسازی صنایع خود و اعمال مدیریت فنی با بهره برداری صحیح از منابع خویش توانسته اند، بخش زیادی از در آمد تجاری خود را از این صنعت بدست آورند. درکشور ما ارزیابی اثرات زیست محیطی در عین حال که موضوع و مفهوم جدیدی است ولی به لحاظ سابقه تاریخی می توان نشانه ها و احکامی را با عناوین دیگر و بشکل ساده تر در مقررات زیست محیطی قبلی ایران جستجو نمود. صنعت سیمان دارای پتانسیل های نهفته فراوان که بیشترین رشد و تأثیر را در اقتصاد کشور ما داشته و روند روبه فزاینده ای نیزدارد. ارزیابی یکی از روش های مقبول برای دستیابی به اهداف توسعه پایداراست و می تواند به عنوان یک ابزار برنامه ریزی دردسترس برنامه ریزان، مدیران و تصمیم گیرندگان قرارگیرد. نقش و سهم تأثیر صنعت سیمان در اقتصادکشوراز انتقال مواد اولیه استخراج شده و حمل و نقل سالانه آن حدود 15% می باشد. صنعت سیمان در توسعه بخش های دیگر جامعه مانند ساخت جاده، اتوبان، اسکله های دریایی، راه آهن، فرودگاه، ترمینال های حمل و نقل و ساخت سدها، شبکه های آبیاری نیروگاهها، صنایع فولاد، و پترو شیمی، سایر صنایع کشور، ساخت مسکن و..سهم زیادی داشته،که دراین نوشتارضمن طرح ضرورت ارزیابی اثرات زیست محیطی، پیشنهاداتی برای بهبود استفاده بهینه ازاین صنعت و نقش آن در توسعه پایدار نیز ارائه می گردد.


مقدمه

با توجه به نقشی که صنعت سیمان در توسعه پایدار دارد در این مقاله سعی شده است که برای بهره برداری اصولی از منابع رعایت اصول زیست محیطی در مراحل مختلف تولید سیمان جهت کمک به تصمیم گیرندگان برای در آمدزایی کلان در این صنعت به همه ابعاد توسعه توجه شود. تا منابعی که نسلهای آینده نیز باید از آن استفاده نمایند را تهدید ننماید. سرمایه گذاری در مراحل مختلف تهیه سیمان اعم از، استخراج مواد اولیه، بارگیری، خردایش مواد در سنگ شکن، استخراج و کارایی حرارتی کارخانه .... نه تنها موجب حفظ محیط زیست، به رشد و در آمد زایی کار خانه سیمان کمک خواهد نمود. لذا مدیریت صحیح و اصولی در صنعت سیمان نیاز به ارزیابی عملکردی برای توسعه پایدار دارد.که این ارزیابی براساس استاندارهای جهانی و بروز نیز باشد. لذا فرایندهای توسعه بدون ارزیابی و برنامه های زیست محیطی پیکره طبیعی کشوررا که در قلمرو مناطق خشک ونیمه خشک جهان واقع شده در چالش و رویاروئی تخریب تخریب های گسترده وآلودگی های متعددزیست محیطی که منجر به کاهش کیفیت های زیستی انسانهای ساکن این مرزو بوم می شوند، مواجه نموده است. برای اطمینان پذیری از حفظ محیط زیست و رعایت اهداف توسعه پایدار و نیز هدایت ومدیریت منطقی طرحها و پروژه های توسعه در ایران، آن دسته از صنایعی که دارای پیامدهای ناسازگار (صنایع سیمان) در محیط زیست هستند، ملزم به رعایت اصول زیست محیطی بوده، چراکه علل و انگیزه ها و عوامل آلودگی و تخریب محیط زیست تا کنون هرچه بوده چناچه در بکار گیری ابزارهای علمی، فنی و مدیریتی در جهت مقابله با بحرانها و معظلات موجود اقدام نگردد، دور نمای آتی بسیار نگران کننده خواهد بود. ضروری است که همیشه شاخص های اصلی ارزیابی زیست محیطی جهت تحقق استانداردها برای توسعه پایدار در صنعت سیمان مورد نظر قرار گیرد.



روندارزیابی اثرات توسعه پایدار در کشورهای جهان و ایران

در دهه های 1950و1960 میلادی مشخص گردید که تعداد زیادی از صنایع وپروژه های عمرانی باعث ایجاد پیامدهای زیست محیطی پیش بینی نشده و ناخواسته می شوند. به همین دلیل در اول ژانویه 1970، ایالات متحده آمریکا بعنوان نخستین کشور در جهان، اولین قانون ارزیابی اثرات زیست محیطی را برای پروژه های بزرگ وعمده الزامی نمود. در پی تلاشهای متخصصین محیط زیست ارزیابی اثرات زیست محیطی بصورت موردی در بسیاری از کشورها بصورت قانونی مطرح گردید و در تعدای از آنها در شرایطی که هنوز آئین نامه های اجرایی وجود نداشت، اقداماتی در این زمینه صورت گرفت. در نتیجه فعالیت در زمینه ایجاد وتوسعه در مورد ارزیابی، اصول، مبانی، مفاهیم ومتدولوژی آن نیز پیشرفت قابل ملاحظه ای کرده است که نهایتاْ منجر به انتشار بیانیه ها واعلامیه های اثرات زیست محیطی، کتب، مجلات و مقالات علمی متعددی که حاوی پیشنهاداتی در مورد روشها و شیوه های مربوط به ارزیابی بوده اند گردید. تا سال 1976 فقط ایالات متحده آمریکا 26 کتاب و 89 روش در دسترس متخصصان محیط زیست قرارگرفت.

در سالیان اخیر، علاقمندی فزاینده ای در رابطه با ارزیابی اثرات زیست محیطی در کشورهای در حال توسعه ظهور کرده است. از جدید ترین مواردی که در این زمینه اهمیت خاصی دارد، برگزاری کنفرانس« محیط زیست و توسعه» است که از 3تا 14 ژوئن 1992 از سوی سازمان ملل متحد در شهرریودو ژانیرو در کشور برزیل تشکیل گردید. در اصل های مختلف بیانیه نهایی کنفرانس (بویژه اصل های2،4،10و15) در موارد مختلف حفظ محیط زیست و همکاری مردم ومسئولین در سطوح ملی وبین المللی مورد تأکید قرار گرفت. در اصل 17 این بیانیه لزوم ارزیابی اثرات زیست محیطی پروژه هایی که اثرات منفی و مهم احتمالی بر محیط زیست می گذارند تصریح شده است. اصل 17 بیان می دارد که:

« باید فعالیتهایی را که احتمال می رود تأثیر مخرب قابل توجهی بر محیط زیست بگذارند و مقام مملکتی صالحی قرار است در باره آن تصمیم بگیرد از نظر اثرات زیست محیطی بررسی شوند و این یکی از ابزارهای ملی در هرکشوری است.»

بدلیل آگاهی و اعتقاد جهانی نسبت به اهمیت ارزیابی زیست محیطی و فعالیتهایی که در طی سالهای مختلف در دنیا انجام گرفته برنامه محیط زیست سازمان ملل(یونپUNEP) و نیز اداره بهداشت بانک جهانی، دستور العمل هایی صادر نموده اند که بنابر آن قبل از تصویب بودجه لازم برای اجرای طرحهای بزرگ توسعه و هرگونه سرمایه گذاری از طریق کمک و وام، باید اثرات حاصله از اجرای آن طرحها بر محیط زیست ارزیابی گردند.

یکی دیگر از سازمانهای فعّال، مرکز مطالعات زیست محیطی (CEHA) وابسته به بخش شرقی مدیترانه(EMRO) سازمان بهداشت جهانی (WHO) می باشد که در سال 1985 تشکیل گردیده و در پایتخت کشور اردن مستقر است. کشور ایران نیز در این مرکز عضویت دارد.

در اجلاس های مرکز مطالعات زیست محیطی بجز فعالیتهای مربوط به بهداشت محیط، بر مسائل ارزیابی زیست محیطی نیز تأکید می گردد و دستور الملهایی در این زمینه صادر می شود. هر چند که فعالیتهای آن هنوز در مقام مقایسه همطراز با فعالیتهای سایر ارگانهای بین المللی قرار نمی گیرد. کمیسیون اقتصادی – اجتماعی آسیا و اقیانوسیه سازمان ملل متحد (ESCAP) که وابسته به جنوب آسیا و اقیانوسیه (ازادارات چهارگانه سازمان بهداشت جهانی ) است از دهه1970 چندین اجلاس برای ارتقاء مسائل مربوط به ارزیابی اثرات توسعه تشکیل داده است. درطی این مدت بسیاری از کشورهای عضو، مسئله ارزیابی را در مقررات داخلی خود مورد نظر قرار داده اند. این سازمان در سال 1985، رهنمودهایی در زمینه ارزیابی برای برنامه ریزان وتصمیم گیرندگان انتشار داده و چندین دستورالعمل و رهنمود، می توان به پروژه های کشاورزی، حمل و نقل، توسعه صنعتی و توسعه منابع آب اشاره نمود.

در کشور ما ارزیابی اثرات زیست محیطی در عین حال که موضوع و مفهوم جدیدی است ولی به لحاظ سابقه تاریخی می توان نشانه ها و احکامی را با عناوین دیگر و بشکل ساده تر در مقررات زیست محیطی قبلی ایران جستجو نمود.

در مقررات گذشته، اصطلاح متداول و شناخته شده ای تحت عنوان ارزیابی زیست محیطی یا ارزیابی اثرات زیست محیطی (EIA) در ایران وجود نداشت و حتی انجام مراحل ارزیابی نیز در شکل و مفهوم حاضر در مقررات قانونی گذشته پیش بینی نگردیده بود. برای نخستین بار در سال 1354 در آئین نامه جلوگیری از آلودگی هوا مصوب 29/4/1354 کمیسیون مجلسین وقت، صدور پروانه تأسیس هر نوع کار خانه وکار گاه جدید وتوسعه وتغییر کارخانجات وکارگاههای موجود موکول به رعایت مقررات و ضوابط حفاظت و بهسازی محیط زیست شده بود. البته در این زمینه عملاً و فقط یک مبحث از ارزیابی زیست محیطی یعنی استقرار(که از مباحث اساسی و عمده آن نیز می باشد) ملاک عمل قرار گرفته و رعایت می شد و دامنه آن، بررسی و رعایت مقررات و ضوابط زیست محیطی یا ارزیابی موضوع صرفاً از جهت تعیین محل استقرار کارخانجات وکارگاهها و یا نهایتاً توسعه و تغییر محل کارخانجات بود، بنحوی که احداث صنایع در محل کمترین پیامدهای زیست محیطی را داشته باشد.

با بررسی ماده 17 آئین نامه جلوگیری از آلودگی هوا مشخص می شودکه بجزکارخانجات وکار گاهها هیچ یک از طرحها و پروژه های دیگر مشمول ضوابط استقرار نبوده و اصولاً ارزیابی اثرات زیست محیطی انجام نمی گرفت. معهذا با وجود خلاء قانونی که تا سال 1373 در این مورد وجود داشت، سازمان حفاظت محیط زیست بر اساس ماده 6 قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست و وظایفی که جهت انجام مطالعات و بررسیهای زیست محیطی پیش بینی شده بود، در سال 1354 در ساختار تشکیلاتی خود یک بخش ویژه بنام بررسی اثرات توسعه پیش بینی و ایجاد نمود.

در سال 1358 با کوچک شدن ساختار تشکیلاتی سازمان حفاظت محیط زیست، دفتر بررسی اثرات توسعه منحل گردید. مجدداً در سالهای اخیر، واحد مذکور با عنوان دفتر ارزیابی زیست محیطی در حوزه معاونت محیط زیست انسانی این سازمان ایجاد گردیده و اجرای مقررات نظارتی مربوط به ارزیابی اثرات زیست محیطی طرحها و پروژه های توسعه را بر عهده دارد.




ضرورت ارزیابی اثرات زیست محیطی کارخانه سیمان در توسعه پایدار

بررسی سوابق موضوعی اجرای طرحها و پروژه های عمرانی درکشور بخصوص استان ایلام (ضعف سرمایه گذاری، دور بودن استان از مراکز ارتباطی، داشتن مرز طولانی با کشور عراق و هشت سال جنگ تحمیلی، عدم توسعه زیر ساخت های گردشگری و......) نشان می دهد که در برنامه ریزهای گذشته، به مانند بسیاری از کشورهای در حال توسعه و حتی بعضی از دیگر استانهای کشور خودمان، اهمیت و ارزشهای منابع طبیعی و محیط زیست از دیدگاه تصمیم گیران پنهان بوده و بسیاری از آنها بدون توجه به ملاحظات زیست محیطی طراحی و بهره برداری گردیده اند. حاصل و پیامدهای چنین اقداماتی بروز آلودگیهای مختلف و تخریب و تهی سازی شدید منابع طبیعی در کشور بوده است. مسلماً کارخانجات سیمان را نیز می توان در زمره طرحها و پروژه هایی محسوب نمود که از اثرات کوتاه و بلند مدت زیست محیطی، که مانعی برای نقش صنعت سیمان درتوسعه پایدار می باشند.

در حال حاضر، هدف نهایی از حفاظت محیط زیست، دستیابی به توسعه پایدار در قالب بر نامه های اقتصادی هماهنگ با اصول حفاظت از محیط زیست و ممانعت از تخریب و تهی سازی منابع تجدید شونده و غیر قابل تجدید می باشد. از اینرو برای حل بنیادی مشکلات بحرانی محیط زیست می باید دیدگاههای کلان و زیر بنایی توسعه منطبق با قانونمندیهای حفاظت محیط زیست طراحی شود و هرگونه سیاستگزاری و برنامه ریزهای توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آینده کشور بر شالوده حفاظت محیط زیست، منابع طبیعی و بهره وری خردمندانه از این منابع با نگرش ایجاد تعادل و تناسب بین قانونمندیهای محیط زیست و توسعه پایدار صورت گیرد. کاربرد ارزیابی اثرات زیست محیطی به عنوان یکی از ابزارهای مدیریت محیط زیست، چنانکه از سه دهه قبل در بسیاری از کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه معمول می باشد، الزام استفاده از این نگرش را برای صنایعی نظیر صنایع سیمان تأکید می نماید.



اهداف ارزیابی اثرات زیست محیطی صنایع سیمان در توسعه پایدار

مهمترین هدف انجام ارزیابی اثرات زیست محیطی، اطمینان یافتن از رعایت سیاست ها واهداف تعیین شده در بر نامه ها و فعالیتهای یک طرح یا پروژه در راستای ضوابط، معیارها، قوانین و مقررات زیست محیطی دولتی می باشد. از این رو یک گزارش ارزیابی اثرات یک صنعت(سیمان) باید شامل کلیه مباحث مربوط به اثرات مهم و برجسته یک پروژه پیشنهادی بوده و با ارائه گزینه های منطقی و مقبول که دارای حداقل اثرات و در برگیرنده کلیه شرایط ارتقای کیفیت محیط زیست انسانها باشد حداکثر اعتماد و اطمینان را در سطوح تصمیم گیرندگان و مردم ایجاد نماید. براساس موارد فوق اهداف ارزیابی اثرات زیست محیطی توسعه پایدار صنعت سیمان را می توان در زمینه های زیر خلاصه نمود:
محو و ترمیم خسارات وارد بر محیط زیست
افزایش سطح آگاهی جامعه
استفاده از نظرات عموم جامعه در فرایند تصمیم گیری
شناخت مسائل و مشکلات خسارت بار زیست محیطی که احتمال وقوع آنها وجود داشته و دارد.
پیش بینی بروز اثرات و پیامدهای زیست محیطی مهم و پایدار
تعادل بخشی بین اهداف بلند مدت توسعه و ضرورت برخورداری اکثریت مردم از منابع توسعه در راستای حفاظت محیط زیست
ازدیاد سطوح همکاری و هماهنگی ها بین سازمانهای دولتی و خصوصی
حفظ کیفیت منابع تجدید پذیر برای بهره برداری از بیشترین بازده با نگهداشت صحیح چرخه های حیاتی
فراهم آوری زندگی سالم و فعّالی برای جامعه
شناساندن روش های صحیح استفاده از محیط زیست
شناخت مسائل و مشکلات بحرانی محیط زیست که نیاز به بررسی، مطالعه کنترل و مراقبت دارند.

الف- نیازها و ضرورت ها

ارزیابی یکی از روش های مقبول برای دستیابی به اهداف توسعه پایدار است و می تواند به عنوان یک ابزار برنامه ریزی در دسترس برنامه ریزان، مدیران و تصمیم گیرندگان قرار گیرد تا بر اساس آن بتواند اثرات بالقوه زیست محیطی که در نتیجه اجرای پروژه های عمرانی و توسعه پایدار می شوند را شناسایی نموده وگزینه های منطقی جهت رفع یا کاهش آنها انتخاب کنند.

نگرانی های مختلفی که از اجرای یک پروژه در محیط زیست حاصل می گردد روز به روز در حال افزایش است. دولتها و سازمانهای بین المللی نیز در پی فراهم نمودن ضوابطی می باشند که بتوانند کار فرمایان پروژه ها وهمچنین مسئولین طرحهای توسعه را قانوناً ملزم به انجام ارزیابی نمایند. از این رو نیاز به ارزیابی جایگاه خاصی درکشورهای جهان یافته وکلیه مسئولین وکار فرمایان دولتی و خصوصی ذیربط، متخصصین، افراد جامعه و نمایندگان آنها مایل به شناسایی فعالیتهای مختلف یک طرح یا پروژه پیشنهادی و شناخت اثرات احتمالی آن باشند. این تمایل بر اساس نیاز های زیر شکل می گیرد:
مسئولین طرحها و پروژه ها نیاز مند آگاهی از نحوه مکان یابی، اجرای پروژه و نیز کاهش اثرات احتمالی آن می باشند.
افرادی که برای پروژه ها سرمایه گذاری می نمایند مایلند آگاه شوند که اثرات طرح یا پروژه بر چرخه فعالیت های آن چگونه است و چه خسارت و زیان هایی از این طریق بر طرح و یا پروژه وارد می آید.
مسئولین دولتی تمایل دارند که آگاه شوند طرح یا پروژه پیشنهادی چه اثراتی بر دیگر پروژه ها خواهد گذاشت. برنامه ریزان منطقه ای نیازمند آگاهی از اثرگذاری پروژه یا پروژه های مشابه برطرحهای توسعه و کاربری زمین می باشند.
جامعه محلی و یا نمایندگان آنها مایلند آگاه شوند که طرح یا پروژه پیشنهادی چه تأثیری بر کیفیت زندگی آنان می گذارد.
سیاسگزاران نیاز به آگاهی از تأثیر پذیری افراد و نتایج حاصله دارند.

با توجه به موارد فوق که تنها بخشی از ضرورتها را شامل می شود، ارزیابی برای کلیه افراد و گروهایی که دربرنامه ریزی توسعه و اجرای طرحها و ادامه فعالیت پروژه ها نقش دارند و یا تحت تأثیرآن واقع می شوند اهمیت اساسی خواهد یافت. به عبارت دیگراز این طریق محیط زیست سا لم تری درکوتاه مدت قابل دسترس خواهد بود.

ب- منافع جمعی ارزیابی نقش صنعت سیمان درتوسعه پایدار

ارزیابی زیست محیطی را می توان به عنوان مکانیسمی که با ارائه راههای استفاده صحیح و منطقی از منابع انسانی و طبیعی سبب کاهش هزینه ها شده و در بر نامه ریزی کوتاه مدت و بلند مدت اثرات قابل توجهی دارد محسوب نمود. آگاهی ودانش عموم جامعه نیز با توجه به اینکه ارزیابی در ارتباط با فرآیند برنامه ریزی ها قرار می گیرد، افزایش می یابد. مجریان طرح ها و پروژه ها در زمان بندی تعیین شده قادر به کاهش هزینه ها می گردند. در نتیجه فشار براعتبارات مالی دولت کمتر می شود. از سوی دیگر، ارزیابی به دلیل ایجاد تسریع در بر نامه ریزی ها، موجب حفاظت هر چه بیشتر منابع گردیده از بروز اثرات جبران ناپذیر بر محیط زیست و منابع طبیعی جلوگیری می نماید.

عمده ترین منافع انجام ارزیابی مستمر یک صنعت(سیمان) را می توان به شرح زیر خلاصه نمود:

رفع نارضایتی جامعه
از بین بردن ناسازگاری بین افراد جامعه و ارگانهای دولتی
افزایش کیفیت محیط زیست
اعتبار بخشیدن به دولت در سطوح بین المللی
ایجاد برنامه ریزی مناسب
افزایش آگاهی و دانش زیست محیطی در سطوح مختلف جامعه، مسئولین و تصمیم گیران
افزایش قدرت اجرایی به قوانین ومقررات

با توجه به اینکه کارخانه سیمان غالباً از اثرات و پیامدهای ناسازگار زیست محیطی بر خوردار می باشند، اگر ملاحظات زیست محیطی در ادامه فعالیت و توسعه این گونه تأسیسات بزرگ و پر هزینه صورت نگیرد، حداقل پیامدهای زیست محیطی را در مناطق تحت نفوذ خود ایجاد می نمایند.



نتایج

با توجه به قدمت نزدیک به یک قرن( تقریباً75ساله) این صنعت، دارای پتانسیل های نهفته فراوان بیشترین رشد و تأثیر را در اقتصاد کشور ما داشته و روند روبه فزاینده ای نیزدارد. از میزان تولید 100تن در روز اوایل انقلاب، هم اکنون با ظرفیت تولیدی 200000 تن در روز بزرگترین کشور تولید کننده در منطقه خاور میانه هستیم. ایرانیان باستان نیز از آهک آبی در ساخت ابنیه تاریخی از آن استفاده می نموده اند.(سیمان از پخت آهک در مجاورت اکسیدهای آهن، سیلسیوم، آلومینیوم تهیه می گردد ). نقشه زمین شناسی کشورنشان می دهد که سنگ آهک یکی از اصلی ترین سنگهای تشکیل دهنده سازه های زمین شناسی سنگ کره، که حدود 20 درصد سطح لیتوسفر را این نوع سنگ تشکیل می دهد. صنعت سیمان سهم زیادی در رشد صنعتی کشور به خود اختصاص داده است. ظرفیت تولیدی در سال 1357 با شروع انقلاب شکوهمند اسلامی 8 میلیون تن در سال بوده که امروزه با رشد 60 میلیون تن در سال از رشد 750% نسبت به اوایل انقلاب، و هم اکنون از رشد 300% در دهه اخیر بر خوردار می باشد. تعداد کارخانه سیمان در حال تولید کشور53 واحد و تعداد پروژه های در دست اجرای این صنعت تا پایان سال 1390 شمسی معادل 44واحد برآورد می گردد. تولید سیمان کل جهان تا سال 2007 میلادی معادل 2799 میلیون تن و تا سال 2009 میلادی، با داشتن 4% رشد مصرف 2981 میلیون تن است، که 64% آن در قاره کهن آسیا، 5/15 درصد در قاره اروپا، 5/11 درصد در آمریکا وآمریکای لاتین، مابقی در قاره آفریقا و استرالیا تولید می گردد. در حال حاضر سهم بخش خصوصی 15% از کل واحد های تولیدی صنعت سیمان کشور را به خود اختصاص داده، از پروژه های در حال حاضر طی سه سال آینده به بهره برداری خواهد رسید، که 22 واحد به بخش خصوصی و سهم تولیدی این بخش به 40 درصد خواهد رسید. نقش و سهم تأثیر صنعت سیمان در اقتصاد کشور از انتقال مواد اولیه استخراج شده و حمل و نقل سالانه آن حدود 15% می باشد.سیمان تولیدی در توسعه بخش های دیگر جامعه مانند ساخت جاده، اتوبان، اسکله های دریایی، راه آهن، فرودگاه، ترمینال های حمل و نقل و ساخت سدها، شبکه های آبیاری نیروگاهها، صنایع فولاد، وپترو شیمی، سایر صنایع کشور، در ساخت مسکن و.. قابل بحث و بررسی می باشد. که در این میان به نقش این صنعت در سد سازی و ساخت مسکن بخاطر اهمیت و ارتباطی که با صنعت سیمان وتوسعه پایدار دارد، اشاره می گردد. تا سال 1400شمسی 220 سد در دست مطالعه و اجرا که تاکنون از 81 سد در دست اجرا و بهره برداری 800هزار هکتار شبکه آبیاری و زهکشی و تأثیر آن در توسعه اراضی کشاورزی واضح است. ساخت سدها جهت تولید برق و ذخیره آب شرب وکشاورزی و افزایش ظرفیت تولیدی برق آبی از 5000مگاوات به 25000هزار مگاوات و تأمین 19% از نیاز برق کشور سه برابر ظرفیت کنونی که (6%) می باشد، اشتغال زایی ایجاد موقعیت های شغلی جدید بصورت مستقیم و غیر مستقیم با صنعت سیمان مرتبط می باشد. در صنعت ساختمان سازی و ساخت مسکن،‌ اگر سالیانه حد اقل1500000 واحد با متراژ متوسط هر واحد 100متر زیر بنا داشته باشد، زیر بنایی حدود 150000000 میلیون متر مربع سازه احداث می گردد، با فرض اینکه اجرای این تعداد واحد بصورت بتونی، فلزی و یا ترکیبی، اگر برای هر متر مربع100کیلوگرم سیمان مصرف شود در سال 15میلیون تن سیمان وارزش بنای احداثی معادل 375000میلیون ریال است، که با افزایش 5% ساخت و سازهای روستایی کشور ارزش بنای ایجاد شده به 393000میلیون ریال افزایش و اهمیت صنعت سیمان را در توسعه پایدار و قراردادن آن درسبد حمایتی از طرف دولت و تعدیل قیمت آن را تداعی می نماید.


پیشنهادات

پیشنهادات حاصل از این مقاله را در سه بخش اجرایی، مدیریتی، و تحقیقاتی به صورت زیر ارائه می گردد:

الف- پیشنهادهای اجرایی

* با ورود کشور به سازمان تجارت جهانی و لازمه همسو شدن باتجارت جهانی، قیمت انرژی اعم از برق و سوخت باید دراین صنعت مورد تعدیل قرارگیرد و زمینه حذف یارانه فراهم شود.

* آموزش و تحقیقات با توسعه فیزیکی این صنعت اهمیت بیشتر پیدا نماید، وهرگونه غفلت در این زمینه موجب اختلال جدی در تأمین نیرو و منابع انسانی خواهد بود.

* امکانات نقل و انتقال سیمان، اعم از ابزار وسیله حمل ونقل مانند کامیون، تریلر... و همچنین بستر حمل و نقل مانند جاده و راه آهن و.... به موازات رشد ظرفیت کارخانه سیمان استان از نگرانی دست اندر کاران این صنعت در مراحل مختلف تولید است که باید مرتفع گردد.

* تلاش در جهت کاهش قیمت تمام شده این محصول با بکار گیری روشهای علمی و فنی و بالا بردن سطح کیفی تولیدات و همچنین تنوع محصول برای کسب موقعیت بهتر در بین کارخانجات سیمان کشور جهت صادرات در بازارهای رقابتی از مواردی است که باید در این زمینه برنامه ریزی گردد.

ب – پشنهادهای مدیریتی

* داشتن مدیریتی اصولی و استفاده مسئولانه از منابع طبیعی به حداقل رساندن ضایعات خود، وبازیافت ضایعات در مراحل مختلف تولید سیمان.

* پایش روزانه و مداوم پارامترهای موءثر بر کیفیت هوا و بررسی میزان آلاینده ها و ذرات معلق و سرمایه گذاری برای بروز رسانی خروجی دودکشها، استفاده از سیستم های غبار گیر، اندازه گیری ادواری گازهای ترکیبی هوا، استفاده از سوخت های پاک، توسعه فضای سبزداخل و اطراف کارخانه و افزایش مداوم درخت کاری.

* آینده نگری و برداشتن مشکلات پیش روی این صنعت در نحوه برخورد اقتصادی دولت با صنایع پر مصرف انرژی، بخصوص صنعت سیمان، و هدایت تصمیم گیریهای اقتصادی درست و اصولی در آینده این صنعت.

* استخراج انرژی مورد نیاز از زباله و بهینه سازی مصرف سوخت، استفاده از تجربیات کشور گروه (Cembreau مکزیک، آمریکا، وکانادا) که از ذغال سنگ و زباله انرژی مورد نیاز صنعت سیمان را تأمین می نمایند.

* هماهنگی بین بخشی با نهادهای متولی منابع طبیعی و محیط زیست استان جهت استفاده اصولی از منابع، حفظ حیات اکولوژی اطراف کارخانه که یکی از 5 اکوسیستم با ارزش کشور می باشد.

* آموزش عمومی زیست محیطی با کمک متخصصان و نهادهای متولی محیط زیست و منابع طبیعی درجهت تنویر افکار عمومی به ویژه کشاورزان و دامداران منطقه در خصوص اهمیت حفاظت از پوشش گیاهی اطراف کارخانه.

ج- پیشنهادهای تحقیقاتی

* انجام مطالعات در زمینه حفاظت از منابع طبیعی بخصوص ویژگیهای بیوفیزیکی، ارزشهای زیستگاهی و ضوابط بهره برداری از منابع طبیعی اطراف کارخانه.

* بازیافت نخاله های ساختمانی به عنوان بخشی از مواد اولیه معدنی تولید سیمان.

* استفاده از مواد آلکالی برگشتی الکترو فیلترها در کشاورزی و دیگر صنایع.

* استفاده از گازهای خروجی دودکش کوره برای تولید بخار و انرژی الکتریکی با کمک دیگر مراکز علمی و تحقیقاتی.

* تحقیقات جهت مشارکت در توسعه محلی و منطقه ای بر اجرای دستورالعمل اجرایی الگوی مصرف برق در صنایع سیمان.

منابع استفاده شده این مقاله در ادامه مطلب( فارس و لاتین )

واژه های کلیدی : ارزیابی اثرات زیست محیطی، توسعه پایدار ، صنعت سیمان ، اقدامات اصلاحی

ادامه نوشته

کشند سرخ چیست؟

كشند قرمز يا شكوفايي جلبكي پديده اي است طبيعي كه براثر نوعي جلبك ميكروسكپي به وجود مي آيد.

اين موجود زنده در برخي موارد سمي توليد مي كند كه بر بخش مركزي سيستم عصبي ماهيان تاثير مي گذارد و سبب فلج شدن سيستم تنفسي آنها شده و مرگ ماهيان را به دنبال دارد.

كشند قرمز (RED TIDE ) كشند قرمز يا شكوفايي جلبكي پديده اي است طبيعي كه براثر نوعي جلبك ميكروسكپي به وجود مي آيد.

 زماني كه جلبك ايجاد كننده رد تايددر تراكم بالا توليد شود ،به صورت لكه هاي رنگي در آبها كه اغلب قرمز هستند مشاهده مي شود.كشند قرمز هميشه به رنگ قرمز ديده نمي شود بلكه مي توان آن را در رنگهاي قهوه اي ،نارنجي ،ارغواني و زرد نيز مشاهده كرد.

نكته قابل توجه اين است كه ،همه كشند هاي قرمز سمي نيستند. به عنوان مثال درياي سرخ نامش را به خاطر شكوفايي غير سمي سيانو باكتري هايي كه داراي رنگيزه بسيار قرمزي هستند گرفته است. عوامل ايجاد كننده كشند قرمز: عوامل مختلفي بر شكوفايي جلبكي موثرند كه برخي از آنها عبارتند از:تغيرات شرايط آب و هوايي،پديده پر غذايي،فاكتورهاي هيدرولوژيكي، برخي آلودگي هايي كه منشا انساني دارندو......

آثار مخرب ناشي از شكوفايي جلبكي

1_آسيب فيزيكي: تراكم بالاي ارگانيسم هاي كشند قرمز ميتواند ماهي ها را از طريق مسدود كردن آبشش هايشان خفه كند.

2- كاهش اكسيژن: رد تايد به طورغيرمستقيم نيز مي تواند از طريق كاهش اكسيژن محلول در آب باعث مرگ آبزيان شود.

3- مسموميت مستقيم براي انسان: برخي سموم ايجاد شده توسط رد تايد بسيار قوي بوده و سبب مسموميت انسان مي شود.كه معروفترين اين سموم دينوفلاژه هاي نوروتوكسين هستند كه سبب مختل شدن فعاليت هاي طبيعي عصب مي شوند.

4- مسموميت غير مستقيم: تا كنون چهار نوع مسموميت غير مستقيم كه براي انسان مضر مي باشد شناخته شده كه عبارتند از :

فلج شدن ، اسهال ، علائم عصبي، ايجاد حالت فراموشی

مسموميت ناشي از مصرف گوشت ماهي به ندرت ايجاد مي شود ولي توصيه مي شود به هنگام مصرف ماهي به دليل احتمال ورود سم به آبشش ها و زير پوست اين قسمت ها را جدا كرده و دور بريزيد. بيشترين مسموميت ناشي از مصرف موجوداتي نظير صدف ها و نرمتنان مي باشد زيرا اين موجودات ذرات موجود در آب نظير،فيتوپلانگتونها را فيلترمي كنند. و فيتوپلانگتون ها باعث تجمع مواد سمي در سيستم هضم اين موجودات مي شوند.در ادامه با مصرف اين موجودات توسط گونه هاي ديگر نظير پرندگان ، پستانداران دريايي و حتي انسان سبب بيماري و مرگ آنها مي گردد.

لازم به ذكر است كه با پختن موجودات دريايي ذكر شده ،تنها بخشي از سميت آنها كاسته مي شود زيرا اين سموم در برابر گرما مقاوم هستند و از بين نمي روند.

علائم ناشي از مسموميت با شكوفايي جلبكي سمي: نخستين علائم مسموميت احساس سوزش،سوزن سوزن شدن،تير كشيدن و يا داغ شدن لبها،زبان، وسر انگشتان مي باشد.كه تا 30 دقيقه بعد از خوردن ،علائم آن مشخص مي شود. بعد از مدتي علائم ديگري ظاهر مي شوند كه شامل سرگيجه،ناهماهنگي ماهيچه ها،سر درد،استفراغ و مشكلات تنفسي مي باشد. خوشبختانه رد تايد ايجاد شده در سواحل جنوبي كشورمان براي انسان سمي نبوده و فقط بر تعدادي از آبزيان صدماتي وارد آورده است.

---

پديده ,كشند سرخ, يك پديده زيست محيطى است كه به دليل تشديد آلودگى دريا و افزايش جمعيت فيتوپلانگتون‌ها ايجاد مي‌شود. اين پديده در برخى مناطق معتدل آب و هوايى معمولا به مدت چند روز در اوايل فصل بهار و پاييز رخ مي‌دهد اما گاه حالت غيرطبيعى پيدا مي‌كند و به حدى افزايش مي‌يابد كه براى مدتى طولانى سبب تغيير رنگ آب دريا مي‌شود. به اين پديده در اصطلاح علمي، كشند قرمز ( Red tide) يا جزر و مد قرمز مي‌گويند. 

 لكه‌اى كه از آن نام مي‌برند در واقع لكه نيست بلكه يك جلبك تك سلولى يا يك فيتوپلانگتون تك‌سلولى است از نوع جلبك‌هاى سبزآبى يا سيانوباكتر كه از نظر انداره بسيار كوچك و ريز و درواقع كوچك‌ترين نوع فيتوپلانكتون‌ها هستند و از اين رو شناسايى آن‌ها بسيار مشكل است. 

عبارت "رد تايد" يا "كشند سرخ" بستگى به نوع گونه‌اى دارد كه تكثير يافته است و براساس نوع، گونه ممكن است زرد يا سبز باشد كه سبب مي‌شود رنگ آب در اين نواحى سبز يا زرد و يا سرخ شود. كشند سرخ معمولا توسط تاجكداران يا فيتوپلانكتون‌هاى قرمز رنگ رخ مي‌دهد.

و چون اولين بار پديده كشند به دليل تكثير فيتوپلانكتون‌هاى قرمز رخ داده است اين پديده را رد تايد ناميده‌اند اما در واقع علاوه بر كشند قرمز، كشند زرد، سبز و قهوه‌اى نيز وجود دارد.

روش‌هاى مبارزه با اين پديده 

متاسفانه هيچ راهى براى مبارزه يا از بين بردن اين گونه‌ها و سموم ناشى از آن وجود ندارد. تنها راه ممكن آن است كه مانع از ورود فاضلاب‌هاى خانگى و شهرى به محيط درياى خزر شويم.,

 

روش‌های متداول ارزیابی محیط زیست

با تدوین متدولوژی ارزیابی در ایالات متحده آمریکا، تکامل آن به تدریج از دهه 1970 آغاز و روش‌های مختلفی تاکنون در این زمینه توسط کارشناسان کشورهای دیگر جهان ارائه شده است. لیکن با وجود تلاش‌های بسیار و بحث و بررسی درخصوص آنها که در نشست‌ها و کنفرانس‌های متعدد بین‌المللی صورت گرفته هنوز متدولوژی واحدی که مورد قبول کلیه کارشناسان قرار گیرد تعیین و انتخاب نشده است. از این‌رو هنوز انواع مختلف متدهای تجزیه و تحلیل‌ها در ارزیابی پروژه‌های گوناگون کاربرد دارد. علت اصلی چنین ناهماهنگی در انتخاب یک متدولوژی واحد به دلیل نوع پروژه‌ها، اندازه، پیچیدگی و محل جغرافیایی و تنوع محیطی است که پروژه‌ها در آنها اجرا می‌گردند.
بررسی سابقه انتخاب روش‌های ارزیابی نشان می‌دهد که در ابتدا 5 روش اصلی مورد استفاده کارشناسان قرار می‌گرفته است. این روش‌ها عبارتند از:

روش کارشناسی یا تخصصی ویژه

این روش آسان است و نیازی به آموزش جهت اجرا ندارد. به طوری که گروهی از کارشناسان با تجربه و متخصص در زمینه‌های مختلف، ارزیابی را براساس نظرات کارشناسی انجام می‌دهند. در حال حاضر بسیاری از تحلیل‌گران از این روش استفاده می‌نمایند زیرا نیازی به آموزش متدولوژی نداشته و فقط از جنبه‌های تجربی کاربرد دارد. در این روش فقط اثرات پروژه بر محیط‌زیست جمع‌آوری و گزارش می‌شود ولی هیچگونه معیار، بارگذاری و شناخت روابط علت و اثر در آنها وجود ندارد. به اضافه، وضعیت واقعی اثرات بر پارامترهای خاصی که تحت تأثیر قرار می‌گیرند معرفی نمی‌شوند.

عمده‌ترین خصوصیات روش تخصصی ویژه به شرح زیر است:

- اطمینانی بر جامعیت آن در کلیه اثرات مرتبط وجود ندارد.

- به دلیل استفاده از معیارهای مختلف شخصی در ارزیابی گروه‌های مختلف از عوامل محیط‌زیست تحلیل صحیح و دقیقی نمی‌تواند صورت بگیرد.

- جهت تبادل نظر در موارد خاص کارآیی ندارد.

- احتمال از قلم افتادن برخی از پارامترهای زیست‌محیطی وجود دارد.

- به انرژی و زمان زیادی در شناسایی و جمع‌آوری اطلاعات برای موارد مختلف تخصصی نیاز دارد.

- به سبب اینکه این روش غیر سیستماتیک است، تهیه و تدوین گزارش نهایی آسان نمی‌باشد. به همین جهت گزارش نهایی از چارچوب منسجمی برخوردار نیست.

به جهت کلیه معایب فوق، این روش برای تحلیل اثرات، کاربرد و قابلیت کافی نداشته و فقط در مواردی که منابع مالی و یا تخصص‌های لازم در حد کافی موجود نمی‌باشند استفاده می‌گردد.

چک‌لیست

صورت‌ریزها معرف ساده‌ترین نگرش در ارزیابی می‍باشند و از روش‌های اولیه و پایه جهت ارزیابی محسوب می‌گردند و هنوز کاربرد آنها در شکلهای مختلف عمومیت دارد. این تکنیک ارزیابی معمولاً شامل دامنه‌ای از مواردی است که جهت تهیه یک گزارش ارزیابی به کار می‌روند. کاربرد آنها معمولاً کلی است و برای پروژه‌های ویژه نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند.

صورت‌ریزها به عنوان یک شاخه مهم از متدهای متداول تجزیه و تحلیل از نخستین روش‌هایی بوده‌اند که تقریباً همزمان با معرفی موضوع ارزیابی در دهه 1970 در آمریکا معرفی شده‌اند. به طور کلی این متد به عنوان یک روش سازماندهی شده و با چارچوب محکم نه فقط برای شناسایی اثرات پروژه به کار می‌رود بلکه در شناسایی و معرفی پروژه‌ها نیز دارای توانایی است. انواع ساده‌تر صورت‌ریزها کاربردی بیش از این ندارند.

اکثر صورت‌ریزها جهت اطمینان از اینکه بررسی‌های زیست‌محیطی مهمی مورد توجه قرار گرفته‌اند به کار می‌روند. این‌گونه صورت‌ریزها در بررسی‌های ویژه کاربرد دارند. در ساده‌ترین شکل، صورت‌ریزها اثرات متقابل و اهمیت و میزان آنها را مورد بررسی قرار نمی‌دهند. هرچند، این نوع از اطلاعات باید در صورت‌ریزها مورد توجه قرار گیرند. در بهترین نوع صورت‌ریزها، به برجستگی و شاخص بودن اثرات پرداخته می‌شود.

خصوصیات عمده صورت‌ریزها به شرح زیر است:

صورت‌ریزها با وجود تنوع و تعداد زیاد دارای مشابهت کلی می‌باشند. کلیه آنها از فهرست‌هایی به نام «فهرست مادر» تشکیل شده‌اند. بخشی از فهرست شامل جنبه‌ها یا پارمترهای زیست‌محیطی متأثر از یک پروژه یا فعالیت بوده و بخش دیگر کلیه فعالیت‌ها یا عوامل مرتبط با پروژه را که دارای اثراتی بر محیط‌زیست خواهند بود در بر می‌گیرد.

تنوع صورتریزها و قابلیت زیاد و متعدد آنها در اجرای بخش عمده ارزیابی، کار تصمیم‌گیری در مورد فواید و منافع این روش‌ها را مشکل می‌سازد. صورت‌ریزهایی مانند ساده، تشریحی، سنجشی و پرسشنامه‌ای کلاً برای پایه‌ریزی مراحل ابتدایی ارزیابی بسیار مفید هستند ولی هر یک به تنهایی نمی‌توانند به عنوان یک راهنما جهت اطمینان از اینکه هیچ فاکتور تعیین‌کننده‌ای از نظر دور نمانده است در اختیار ارزیاب و تصمیم‌گیرنده قرار دهند.

تفسیر و ارزیابی اثرات معرفی می‌گردد و اطلاعات و نتایج به نحو ساده و قابل فهمی در اختیار علاقمندان قرار می‌گیرد. این روش، جامع و فراگیر بوده و محیط‌های فیزیکی، بیولوژیکی و اجتماعی ـ اقتصادی را در بر دارد.

ماتریس‌های ساده هرچند که می‌توانند اثرات اولیه و یا مستقیم را شناسایی نمایند لیکن قادر به مشخص نمودن اثرات غیرمستقیم و با درجات بالاتر و پیچیده نیستند. ماتریس‌های کامل‌تر که به صورت کمی و درجه‌بندی شده می‌باشند ویژگی‌های خاصی را جهت تجزیه و تحلیل نتایج در اختیار تصمیم‌گیرندگان قرار می‌دهند. لیکن ماتریس‌ها توانایی برخورد با عدم قطعیت‌ها را نداشته و در واقع کلیه پیش‌بینی‌ها براساس وقوع قطعی اثرات و پیامدهای پروژه است. به همین جهت پیش‌بینی تغییرات غیر منتظره در طبیعت و محیط‌زیست توسط آنها ممکن نیست.

برخی مواقع، بزرگی اندازه ماتریس‌ها و تعدد عوامل منجر به تشکیل توده‌ای از اعداد و ارقام می‌شود که کار کردن با آنها موجب سردرگمی ارزیاب می‌گردد. ماتریس‌ها در ارائه شیوه‌های پایش و بازرسی اثرات زیست‌محیطی پس از اتمام پروژه و بهنگام بهره‌برداری، ناتوان و فاقد کارآئی کافی هستند.

  روش شبکه‌ها

منظور از این روش شناخت زنجیره ارتباطات متقابلی است که احتمال دارد در اثر پروژه پیشنهادی در محیط‌زیست بروز نماید. به عبارت دیگر شبکه‌ها روابط بین فعالیت‌های پروژه و مشخصه‌های زیست‌محیطی را مشخص می‌نمایند. تغییر در یک خصوصیت زیست‌محیطی ممکن است دیگر جنبه‌های زیست‌محیطی را موجب گردند. مثلاً یک ذخیره‌گاه بزرگ ممکن است بر میکروکلیما تأثیر بگذارد لیکن پوشش گیاهی موجود در حاشیه که در حد آستانه قرار دارد در اثر تغییر در شرایط میکروکلیمائی دچار دگرگونی شود.

بدون وجود پوشش گیاهی، خاک در معرض فرسایش قرار می‌گیرد و موجب افزایش میزان رسوبات ورودی به ذخیره‌گاه می‌شود و بر ارگانیسم‌های موجود در آب تأثیر می‌گذارد. چنین ارتباط متقابل در اکوسیستم‌ها از طریق کاربرد تکنیک شبکه‌ها قابل شناسایی است.

سورنسون از کسانی می‌باشد که در توسعه تکنیک شبکه تلاش زیادی به عمل آورده است. او ماتریس مرحله‌ای را طراحی نموده و از این طریق سبب توسعه آن گردید. و از این طریق عناصر خرد در روابط بین فعالیت‌های پروژه و محیط‌زیست قابل شناسایی شده است.

راسن نیز از افراد دیگری است که در این زمینه موجب توسعه روش ماتریس‌ها و ابداع تکنیک شبکه گردیده است. مدل‌سازی و شبیه‌سازی نیز در این زمینه به کار گرفته شده‌اند.

از جمله مزایا و معایب شبکه‌ها می‌توان به عمده‌ترین آنها در زیر اشاره نمود:

اصولاً شبکه‌ها براساس نحوه ساختارشان به دو نوع تقسیم می‌گردند. گروه اول شبکه‌هایی که برای ارزیابی شرایط زیست‌محیطی ویژه‌ای طراحی گردیده‌اند که شبکه سورنسون از این جمله است. طراحی این‌گونه شبکه‌ها نیاز به زمان زیادی دارد زیرا در مورد هر پروژه باید اطلاعات جداگانه‌ای تهیه نمود. لذا این شبکه‌ها هرچند می‌توانند راهنما و دستورالعمل مناسبی برای ارزیابی اثرات پروژه‌های مشابه ارائه کنند لیکن به دلیل شرایط متفاوت محیط‌زیست در نقاط مختلف جهان، به طراحی‌های ویژه‌ای در این زمینه نیاز است که آن نیز به صرف انرژی، دقت، پرسنل متخصص و هزینه زیاد نیازمند است.

نوع دیگر شبکه‌هایی می‌باشند که معمولاً مورد استفاده برنامه‌های ارزیابی قرار می‌گیرند. ساختار چنین شبکه‌هایی نظیر نوع اول است لیکن منحصراً مربوط به یک پروژه خاص نمی‌باشند. از جمله محاسن و مزایای شبکه‌ها، راهنمایی مفید آنها در تجزیه و تحلیل اثرات غیر مستقیم و چندجانبه فعالیت‌ها است. باضافه در خاتمه تجزیه و تحلیل می‌توان خلاصه‌ای مختصر و ساده قابل فهم از اثرات را در اختیار تصمیم‌گیرندگان و علاقمندان قرار داد. از معایب مهم این روش، نبود معیار یا ضابطه خاصی برای تعیین نسبی اهمیت اثرات است. لذا در سنجش عوامل کیفی نظیر پارامترهای اجتماعی و زیبایی‌شناسی به این روش نمی‌توان چندان متکی بود. اصولاً شبکه‌ها فقط اثرات نامطلوب را بررسی می‌نمایند. لذا تجزیه و تحلیل هزینه ـ منفعت از این طریق امکان‌پذیر نمی‌باشد. در پروژه‌های بزرگ نیز که دارای گزینه‌های متعدد و با اطلاعات فراوان هستند طرح شبکه‌ها بسیار مفصل و پیچیده خواهد بود که این خود عامل سردرگمی تحلیل‌گران می‌شود هرچند توسط کامپیوتر این مشکل در سال‌های اخیر حل شده است.

ادامه دارد ....  .

GIS چیست؟

سیستم های اطلاعات جغرافیایی (Geographic Information Systems) که از این پس GIS نامیده می شوند سیستم های کامپیوتری هستند که جهت ذخیره و بکارگیری اطلاعات جغرافیایی از آنها استفاده می شود.

به طور کلی

یک سیستم اطلاعات جغرافیایی برای جمع آوری، ذخیره، تجزیه و تحلیل داده هایی استفاده می شود که موقعیت جغرافیایی آنها یک مشخصه اصلی و مهم محسوب می شود

به عبارت دیگر

این سیستم ها برای جمع آوری و تجزیه و تحلیل کلیه اطلاعاتی که به نحوی با موقعیت جغرافیایی در ارتباط هستند بکار برده می شوند.

این اطلاعات ممکن است به صورت نقشه، جداولی از داده ها و یا فهرست هایی از اسامی یا آدرسها باشند و کار کردن با این حجم زیاد داده ها با روشهای معمولی و غیرکامپیوتری بسیار مشکل و وقت گیـر و در بعضـی مـوارد حتـی غیـر ممکـن است. هنگامـی که همین داده هـا وارد یک GIS می شوند می توان براحتی انواع پردازش ها و تجزیه و تحلیلها را با صرفه جوئی در هزینه و زمان انجام داد.

اولین نمونه از یک GIS ملی، GIS کانادا یا CGIS بوده، که از سالهای آخر دهه 60 به این طرف به طور پیوسته استفاده شده است. همچنین در اروپا سیستم CORINE که یک GIS است توسط جامعه اروپا در حال شکل گیری است و به طور گسترده ای برای آنالیزهای کشاورزی و سایر موارد کاربری اراضی توسط کشورهای عضو بکار گرفته خواهد شد.

GIS چهار قابلیت اساسی را در رابطه با داده های مکانی فراهم می آورد:

 1) ورودی داده ها Input)
2) مدیریت داده ها Data Storage And Retrieval) 
3) پردازش و تجزیه و تحلیل داده ها (Manipulation And Analysis) 
4) خروجی داده ها Output) 

GIS نباید با یک سیستم کارتوگرافی که نقشه ها را به طور اتوماتیک ذخیره  می کند، اشتباه گرفته شود و چیزی که GIS را از سیستم های تهیه نقشه مجزا می سازد، همان توانایی ترکیب کردن داده هاست. قابلیت اصلی سیستم های کارتوگرافی ایجاد نقشه هایی است که به صورت رقومی در کامپیوتر ذخیره می شوند امـا اطلاعـاتـی که از ترکیـب لایه های مختلفـی از داده ها به روشهای مختلف و با دیدگاههای مختلف بدست می آیند عملکرد اساسی یک GIS می باشد.

 

چه کارهایی می توان با GIS انجام داد ؟

- به تصویر کشیدن مکان پدیده ها :

به نقشه درآوردن مکان پدیده ها این امکان را به شما می دهد که به راحتی مکان نمایه ها و پدیده های مورد بررسی خود را بیابید و بدانید در کجا باید عملیات خود را انجام دهید . به کمک نقشه شما می توانید :

1) مکان یک پدیده فردی را بیابید .

2) مکان یک توزیعی از پدیده های مرتبط به هم را بیابید .

مثلاً در مورد زمین لرزه می توان به نقشه کلیه مناطق زلزله خیز در یک کشور دسترسی پیدا کرد ، این دو برای ساخت ساختمان های جدید و مقاوم به زلزله ضروری است .

- به تصویر کشیدن مقادیر کمی :

افراد مقادیر کمی را به صورت نقشه در می آورند ، مثلاً مکان نقاط حداقل و حداکثر ، تا اماکنی را که با معیارهای آنها همخوانی دارند و یا مکان هایی راکه باید در آن به اجرای عملیات بپردازند ، بیابند . این سری از اطلاعات یعنی مقادیر کمی از یک سطحی از اطلاعات ورای نقشه مکان پدیده ها به ما ارائه می دهد .

مثلاً مأموران بهداشت و سلامت عمومی ممکن است نه تنها به نقشه تمام داروخانه ها دسترسی پیدا کند بلکه شاید بخواهند تعداد داروخانه های موجود به ازاء هر 10000 فرد پیدا کنند .

- به تصویر کشیدن تراکم :

در حالی که شما می توانید به راحتی با مشاهده نقشه مکانی پدیده ها به غلظت و تراکم آنها پی برید ، اما در مناطقی که پدیده های متنوع و زیادی دارد تشخیص مناطق با تراکم بیشتر سخت است . نقشه تراکم به شما اجازه می دهد تمام مناطق با واحد مساحتی یکسان مثل مایل مربع را اندازه گیری کنید . که در نهایت شما به راحتی می توانید توزیع آنها را ببینید .

نقشه تراکم در مورد مناطقی که از نظر سایز بسیار تغییر دارند مثل استان ها یا مناطق آماری بسیار مفید واقع می شود . در مورد نقشه های آماری که به نمایش تعداد افراد در هر منطقه آماری می پردازد ، مناطق بزرگ تر می تواند نمایانگر افراد بیشتری نسبت به مناطق کوجک باشد . اما بعضی از مناطق کوجک ممکن است به ازای هر مایل مربع ، دارای تراکم بیشتری باشد .

- پی بردن به پدیده های موجود در یک منطقه :

از GIS می توان برای بررسی و پی بردن به حوادث اتفاق افتاده و یا اقدامات لازم به انجام ، بوسیله پیدا کردن پدیده های موجود در یک منطقه ، استفاده کرد .

برای مثال ، یک وکیل منطقه ای ممکن است کلیه دستگیری های پخش مواد را بررسی کند تا به پیدا کردن پخش کننده موادی که در کمتر از 1000 فوت از یک مدرسه صورت گرفته است ، دست یابد که در این صورت مجازات شدیدتری در نظر بگیرد .

یعنی از داخل فایل تمام پخش کننده مواد به مورد پخش کننده های نزدیک به مدرسه می توان رسید تا در نهایت به علت جرم سنگین تر مجازات شدیدتری تعیین کرد .

این را درک پدیده ای داخل یک منطقه به منظور تعیین اقدامات لازم الاجرا می گویند .

- درک پدیده های مجاور :

بوسیله نقشه مناطق مجاور می توان به اتفاقات و حوادث ایجاد شده در نواحی با فاصله های مشخص از منبع پی برد .

- به تصویر کشیدن تغییرات :

1) به وسیله نقشه تغییرات می توان به تغییرات حاصل شده روی یک منطقه و بررسی علل این تغییرات به منظور درک و پیش بینی شرایط آینده ، تصمیم گیری در مورد اقدامات لازم برای انجام و اتخاذ سیاست های لازم پی برد .

با به نقشه درآوردن مکان و چگونگی تغییرات پدیده ها در طول زمان ، می توانیم به یک دانشی از نحوه عملکرد و رفتار این پدیده پی برد . برای مثال هواشناسان با مطالعه مسیر عبوری طوفان و تندبادها می توانند به محل و زمان حادث آنها در آینده پی ببرند .

2) با نقشه تغییرات می توان به نیازهای آینده پی برد . برای مثال یک رئیس پلیس باید هر ماه به مطالعه چگونگی تغییرات الگوهای جرم و جنایت بپردازد تا بتواند در مورد تعیین و جاگذاری افسرهای پلیس اقدام و تصمیم گیری کند .

3) با به نقشه درآوردن شرایط قبل و بعد از یک عمل یا حادثه می توان به بررسی تأثیرات این واقعه پرداخت . مدیر یک فروشگاه می تواند تغییرات فروش را قبل و بعد از انجام یکسری تبلیغات مقایسه کند تا بتواند اثر تبلیغات را بررسی کند .

اثرات زیست محیطی استفاده از انرژی زمین گرمایی و راههای کاهش اثرات

محیط زیست کره زمین در سالهای 1960 میلادی نسبت به امروز بسیار سالمتر بوده است. متأسفانه با پیشرفت سریع علوم و تکنولوژی، بشر توجهی به عواقب آلاینده‌های حاصل از پیشرفت صنایع به ویژه تولید کننده‌های انرژی نکرده است. در این راستا می توان انرژی زمین گرمایی را نسبت به سایر انرژی‌ها کم آلاینده‌تر دانست. انرژی زمین‌گرمایی امروزه یکی از تمیزترین انرژی‌های مورد استفاده در جهان است.

استفاده از این منبع انرژی با انتشار اتمسفری کم، دارای اثرات سودمندی بر محیط زیست می باشد. به حقیقت باید قبول کرد که تا به امروز انرژیی شناخته نشده است که کاربرد مستقیم و غیرمستقیم آن به این میزان دارای آلودگی زیست محیطی ناچیزی باشد. البته همانگونه که اشاره شد بهره‌برداری از انرژی زمین گرمایی نیز از آلودگیهای زیست محیطی مبرا نیست ولی میزان این آلودگیها نسبت به منابع انرژی دیگر بسیار ناچیز است.

میزان اثرات مخرب زیست محیطی تولید نیرو از انرژی زمین‌گرمایی وابسته به حجم و مقدار بهره‌برداری از سیال موجود در مخزن است[. شرایط و مقررات زیست محیطی براساس قوانین موجود در هر کشور تفسیر می‌گردد لذا دایرکنندگان نیروگاه‌های زمین‌گرمایی موظف به رعایت قوانین کشور خود می‌باشند. در برخی کشورها رعایت دستورالعمل‌های زیست محیطی بسیار جدی است و راه‌گریزی برای سرمایه‌گذاران وجود ندارد.

سازمانهای تولید انرژی قبل از هر اقدامی باید تغییرات زیست محیطی را به دقت مورد ارزیابی قرار دهند و قوانین مربوط به آن را بطور کامل رعایت نمایند. به‌طوری ‌که گفته شد در برخی کشورها بی توجهی به مسائل زیست محیطی موجب توقف کامل پروژه از سوی مسئولین شده است. در هر پروژه زمین‌گرمایی حفاریهای اکتشافی و توسعه‌ای از قبیل حفر چاه‌های کم ژرفا برای اندازه‌گیری شیب حرارتی و یا حفاری چاه‌های عمیق، موجب اندکی آلودگی در محیط می گردد. نصب و برقراری دکل‌های حفاری و دسترسی به آنها مستلزم تسطیح راه، ساخت سکوهای حفاری، انبار، محل سکونت کارکنان وغیره می‌باشد و لازم است درتسطیح راه‌ها امکان حمل تجهیزات سنگین با تریلر‌های بزرگ را در نظر گرفت.

جهت نصب دکل‌های متحرک مستقر بر روی تراکهای کوچک (که قادر به حفاری چاه‌های 300 تا 700 متری می‌باشند) محلی در حدود 300 تا 500 مترمربع زمین مورد نیاز است. برای حفاریهای عمیق بالاتر از 2000 متر نیاز به محلی به مساحت 1200 تا 1500 متر مربع می‌باشد. در عملیات تسطیح، آماده سازی محل و اصلاح پستی و بلندها توجه به حفظ طبیعت موجود و سلامت گیاهان و جانوران موجود الزامی است.

در مواردی که حفاری چاه مواجه با سفره های آبی ‌شود لازم است در آن لایه لوله جداری گذاشته شود تا از نفوذ مواد گل حفاری به آبهای زیرزمینی جلوگیری شود. درصورت فوران چاه زمین‌گرمایی آلودگی آبهای سطحی و زیرزمینی دور از انتظار نیست لذا نصب فورانگیر در حفاریهای زمین گرمایی الزامی است. در طول زمان حفاری و زمان آزمایش چاه ممکن است گازهای ناخوشایند و بدبو به هوا پخش گردد که لازم است اقدامات لازم در خصوص کاهش میزان این گازها صورت گیرد.

مواد گل حفاری ترکیبی از بنتونیت و سایر مواد افزودنی زیان بخش برای محیط زیست می‌باشند، لذا پس از اتمام کار باید گل حفاری از سیال جداسازی شده و دو باره به مصرف برسد. اما مواد جامد (گل حفاری) و خرده سنگ های خارج شده از چاه باید در چاله مخصوصی جمع‌آوری ‌شود.

  منبع : وبلاگ دکتر یونس نوراللهی هشترودی  

 

اثرات متقابل انرژیهای تجدیدپذیر و هدفمند سازی یارانه ها

انرژی که امروزه بعنوان مهمترین موتور محرکه توسعه اقتصادی-اجتماعی کشورها شناخته میشود نیازمند دقت نظر بسیار زیادی در مدیریت و برنامه ریزی میباشد. هرگونه تغییر یا اصلاح مدیریت نشده در فرایند تولید، انتقال، توزیع و عرضه انرژی میتواند اثرات زیانباری برای احاد جامعه داشته باشد چرا که قیمت حاملهای انرژی بعنوان موتور محرکه تمام بخشهای صنعتی و تولیدی کشور میتواند قیمت تمام شده کالای مورد نیاز مردم را تحت تاثیر قرار دهد. اگرچه قیمت پایین حاملهای انرژی در کشور باعث شده است که صنایع و مصرف کننده‏‏گان عمده انرژیهای اولیه توجه خود را به مدیریت منابع انرژی خود معطوف نکرده و این خود باعث شده است که کشور ما در زمره کشورهای با سرانه انرژی بسیار بالا قرار گیرد. مطالعات نشان میدهد که مصرف سرانه انرژی در ایران 15 برابر ژاپن،10 برابر اتحادیه اروپا، و 8 برابر آمریکا میباشد. همچنین بیشترین مصرف بخشی انرژی در ایران در بخشها تجاری-خانگی و حمل نقل بوده و بخش صنعت که مصرف انرژی در آن بعنوان بخش تولیدی کشور از اهمیت بالاتری قرار دارد در رتبه سوم قرار دارد. لذا لزوم توجه به مدیریت و برنامه ریزی برای توسعه پایدار بخش انرژی کشور را دو چندان میکند که هدفمندسازی یارانه‏ها میتواند در رسیدن به اهداف توسعه پایدار بخش انرژی مهمترین عامل باشد.

اگر چه در ایران پژوهشگران زیادی در مراکز علمی دانشگاهی، تحقیقاتی و صنعتی سالها تلاش خود را معطوف به توسعه کاربرد فناوری های انرژی های تجدید پذیر نموده‏اند، ولی بنا به دلایل زیادی از جمله نبود سیاستهای حمایتی در سطح جهانی، منطقه ای و محلی، حجم پایین سرمایه گذاری و قیمت پایین حاملهای اولیه انرژی روند نفوذ و توسعه انرژی های نو بسیار کند و محدود است. از سال‌های قبل به علت فقدان بسترهای لازم، موانعی برای توسعه استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر وجود داشته است که قیمت بسیار ارزان و یارانه‌ای سوخت های فسیلی مانع اقدام جدی عملیاتی در سطح وسیع و مطابق با پیشرفت جهانی در این زمینه شده است. اما امیدواریم اجرای کامل طرح تحول اقتصادی و هدفمند سازی قیمت حاملهای انرژی و نزدیک شدن قیمت‌های سوخت فسیلی به ارزش واقعی خود، بستر و شرایط مناسب برای توسعه کاربرد انرژی‌های تجدیدپذیر در کشور فراهم شود.

در حال حاضر قیمت تمام شده جهانی برق تولیدی برخی از منابع انرژیهای تجدیدپذیر مانند انرژی باد، انرژی زمین گرمایی و زیست توده قابل رقابت با قیمت برق تولیدی از منابع سوخت های فسیلی میباشد. که همین مسئله هم باعث شده است که در طی چند سال اخیر توسعه انرژی های تجدیدپذیر از رشد بسیار بالایی برخوردار باشد بطوریکه در طی 10 سال اخیر تولید برق بادی 12 برابر شده و میزان تولید جهانی آن 140هزار مگاوات فراتر رفته است و بیشترین میزان رشد (30 درصد) در طی این 10 در سال 2008 اتفاق افتاده است. همچنین کشور کره جنوبی با رشد 340 درصدی بعد از کشور اسپانیا از بالاترین نرخ رشد جهانی را در تولید برق خورشیدی داشته است و ظرفیت نصب شده آن از 81 مگاوات درسال 2007 به 357 مگاوات در سال 2008 رسیده است. میتوان دلیل اصلی رشد تولید برق از منابع تجدیدپذیر در سالهای اخیر را به افزایش قیمت جهانی سوخت های فسیلی نسبت داد که با این افزایش قیمت، کشورها توسعه، تحقیق و سرمایه گذاری در بخش تولید برق از انرژیهای تجدیدپذیر را افزایش داده و به موفقیتهای خوبی هم رسیده اند.

با اجرایی طرح هدفمندسازی یارانه ها و واقعی شدن قیمت حاملهای انرژی قطعاً انرژیهای تجدید پذیر خواهند توانست به سبد انرژی کشور وارد شده و سهمی در آن داشته باشند. با توسعه کاربرد انرژیهای تجدیدپذیر و تنوع بخشی سبد انرژی کشور، به سمت توسعه پایدار بخش انرژی کشور خواهیم رفت که موجب ارتقای امنیت انرژی، کاهش آلودگیهای محیط زیست، کاهش تولید گازهای گلخانه ای و اثر بر گرمایش جهانی، بومی سازی تکنولوژی انرژیهای تجدیدپذیر، کاهش وابستگی به منابع فسیلی خواهد شد. بنظر میرسد با آزاد سازی قیمت حاملهای انرژی و هدفمندسازی یارانه‏ها رشد توسعه کاربرد انرژیهای تجدیدپذیر از شتاب بیشتری برخوردار باشد. در بخش بعدی این نوشتار به اثرات توسعه انرژیهای تجدیدپذیر برای رسیدن به اهداف طرح هدفمندسازی یارانه ها خواهیم پرداخت.

منبع : روزنامه جام جم بتاریخ ١٣/٨/٨٩ در صفحه ١١ 

آشنايي مقدماتي با ارزيابي محيط زيست (مقاله)

آشنایی مقدماتی با ارزیابی محیط زیست



نویسندگان:

ابراهیم هاشمی
سام خسرو یفرد
پولین گورگیز



ارائه شده در کنفرانس 87/2/18
جایگاه ایمنی صنعتی،بهداشت حرفه ای و محیط زیست در سازمان ها



ناشر : گروه بین المللی ره شهر



چکیده



محیط زیست و منابع طبیعی از زمان خلقت انسان تحت تاثیر فعالیت های انسان بوده و همواره مورد بهره برداری و بهره کشی قرار گرفته است و همه نیازهای انسان از قبیل پناه گاه ، غذا، دارو، صید و شکار و فراغت را تامین نموده است.



این مهم به طور علمی و عملی از اواخر دوران انقلاب صنعتی در دنیا مورد توجه و عنایت ویژه کشورهای صنعتی آن روز قرار گرفت . بروز مشکلات محیط زیستی و آلودگی ها و تخریب منابع طبیعی احساس خطر را به وجود آورده و لزوم توجه بیش از پیش به موضوع مذکور را گوشزد نمود، به طوری که از همان سال ها وضع قوانین سخت گیرانه و اجرای آن ها در استفاده از منابع محیط زیست لازم الاجرا گردید . در ایران نیز چند سالی است به شدت مورد توجه قرار گرفته و هر سال حیطه و شعاع مطالعات و مدیریت محیط یست در پروژ های گوناگون بیشتر و پررنگتر میشود.


اصل پنجاهم قانون اساسی کشور ایران به صراحت به اهمیت توجه به حفظ محیط زیست و مسایل مربوط به تخریب منابع و همچنین اصل حفاظت محیط زیست برای نسل های آینده اشاره دارد.


شرح

......



برای مشاهده متن کامل مقاله اینجا را کلیک نمائید.

ارزیابی زیست محیطی ، یک ضرورت

یکی از فنونی که در پروژه‌های صنعتی درتکمیل ملاحظات زیست محیطی استفاده می‌شود ، انجام ارزیابی زیست محیطی است .

باید توجه داشت که:


ارزیابی یک روش است . ارزیابی یک ابزار است . ارزیابی برای شناخت اثرات احتمالی پروژه‌ها است . ارزیابی پیامدهای اجرای یک پروژه را بر محیط زیست پیش‌بینی می‌کند. ارزیابی برای اطمینان یافتن از اجرای مناسب و صحیح یک پروژه است. ارزیابی روش های کاهش اثرات سوء بر محیط زیست است .

ارزیابی اثرات زیست محیطی اصولاً بر اساس شناسایی اثرات زیست محیطی بنا شده است . اثرات زیست محیطی طبق تعریف شامل آندسته از فاکتورهایی هستند که در قالب آلودگی یا تخریب بر انسان (بهداشت عمومی)، حیوان، گیاه، آب، خاک ، هوا و ارتباط بین آنها و همچنین بر ساختمانها ، آثار فرهنگی، باستانی، تاریخی، کیفیت دید، کیفیت صدا، ارتعاش و منابع اقتصادی و اجتماعی تاثیر می‌گذارند.

اثرات زیست محیطی در اشکال و انواع مختلف مثبت و منفی، مستقیم و غیر مستقیم، کوتاه مدت و بلند مدت، اولیه و ثانویه، نقطه‌ای و تجمعی نمود پیدا می‌کنند.

لذا ارزیابی زیست محیطی میزان کمی و کیفی این گونه فاکتورها را به طور سیستماتیک و بر اساس ضوابط و استانداردها مورد بررسی و با شناسایی مهم و غیر مهم بودن اثرات ، روشهای حذف یا کاهش و همچنین نحوه کنترل و پایش آنها را ارائه می‌دهد.

کلیه موارد فوق را می‌توان در تعاریف مختلفی که برای ارزیابی ارائه شده است جستجو نمود .

بر این اساس تعاریف جامع و مستقل ازیکدیگر در زیر عنوان می‌گردد:


- پژوهش، مطالعه، شناسایی و پیش‌بینی اثرات پروژه‌ها در محیط‌های بیوژئوفیزیکی ، بهداشت و رفاه اجتماعی و به تشریح و ارتباط اطلاعات درباره این اثرات می‌پردازد.

- ارزیابی برای اطمینان یافتن از اینکه اثرات احتمالی پروژه‌های توسعه در محیط زیست کاملاً مورد شناسایی و محاسبه قرار گرفته‌اند ، به کار می‌رود .

- ارائه روش جهت تعیین ، پیش بینی و تفسیر اثرات زیست محیطی یک پروژه بر کل محیط زیست ، بهداشت عمومی و سلامت اکوسیستم هایی است که زندگی بشر به آنها بستگی دارد .

- ارزیابی اثرات فعالیتهای یک پروژه را با دیدگاه اجتناب و یا کاهش اثرات آنها بر محیط زیست بررسی می‌کند.

 - یک جریان مطالعه رسمی که به منظور پیش بینی نتایج زیست محیطی یک پروژه پیشنهادی به کار می‌رود.


ارزیابی یکی از راههای مقبول برای رسیدن به اهداف توسعه پایدار ٭ است . ارزیابی اثرات زیست محیطی یک راه و ابزار مدیریتی برای هر دو مرحله برنامه‌ریزی و تصمیم گیری در مورد پروژه‌های توسعه تلقی می‌گردد .ارزیابی به شناسایی ، پیش‌بینی و ارزشیابی پیامدهای زیست محیطی پروژه‌ها ، برنامه‌ها و سیاست‌های توسعه‌ای پیشنهادی کمک می‌کند. نتیجه یک مطالعه ارزیابی تصمیم گیرندگان و عموم مردم را در جهت اینکه آیا پروژه باید اجراشود یا خیر و یا چگونه باید اجراشود، یاری می‌کند.


منافع حاصل از ارزیابی در بسیاری از کشورهای جهان شناخته شده است و بسیاری از آنها ضوابط قانونی مربوط به آن را اجرا کرده‌اند و یا در حال اجرا هستند . با انجام ارزیابی‌های زیست محیطی در مراحل اولیه برنامه‌ریزی و مراحل بررسی عملی بودن پروژه نه تنها از عقب‌ماندگی‌های غیر ضروری اجتناب می‌شود بلکه گزینه‌های مربوط به مکانیابی ، مواد خام ،‌روش کار و غیره نیز ارزشیابی شده ، اثرات زیست محیطی آنها شناسایی می‌شود و افزایش گزینه‌ها پایه‌های بهتری را برای اتخاذ تصمیم فراهم می‌آورد.

کاربرد فناوری های سنجش از دور در پایش آلودگیهای محیط زیست

کاربرد فناوری های سنجش از دور در پایش آلودگیهای محیط زیست :


امروزه با افزایش روز افزون جمعیت کره زمین و محدودیت منابع موجود جهت تامین نیازهای گوناگون آنها، کاربرد داده ها و اطلاعات بدست آمده از طریق ماهواره ها مانند تصاویر ماهواره ای و پردازش آنها با استفاده از نرم افزارها و سیستم های پردازش اطلاعات ،نقش مهمی در مدیریت بهینه و پایدار منابع محدود سرزمین دارد. سیستمهای سنجش ازدور ماهواره ای با توجه به ویژگی های منحصر بفردی چون تامین دید وسیع و یکپارچه از منطقه، استفاده از گستره طیف الکترومغناطیسی جهت ثبت خصوصیت پدیده ها، پوشش های تکرار شونده زمانی و مکانی و سرعت انتقال و تنوع اشکال داده ها و امکان بکارگیری سخت افزارها و نرم افزارهای تخصصی رایانه ای، در سطح جهان کاربرد زیادی پیدا کرده است و به عنوان ابزاری مناسب در ارزیابی وپایش، کنترل و مدیریت پایدار محیط زیست و منابع سرزمین مانند: آب و خاک، هوا، جنگل، محصولات کشاورزی، مراتع و غیره بکار گرفته شده و به مرور بر دامنه و وسعت کاربريهای آنها افزوده می شود. در زمینه بررسی آلودگیهای محیط زیست نیز تصاویر ماهواره ای، اطلاعات مناسبی را در اختیار تصمیم گیران قرار می دهند.


فناوری سنجش از دور در بحث کنترل و پايش آلودگيهای مختلف با جمع آوری داده های مناسب کمک شايانی در مديريت منابع مختلف داشته و وضعيت سلامت منابع مختلف را از لحاظ عدم حضور آلودگيهای گوناگون مورد ارزيابی قرار می دهد. بطور کلی آلودگيهای محيط زيست را می توان به چند دسته زير تقسيم نمود:


1- آلودگی منابع آب

2- آلودگی خاک

3- آلودگی هوا

4- آلودگی ناشی از معدنکاوی

5- آلودگی های نوری (در شهر های بزرگ)


1- کاربرد سنجش از دور در بررسی آلودگی منابع آب:

بيشترين میزان اشعه خورشيد در لايه هاي فوقانی آب (حدود دو متري) جذب مي شود و اين خاصيت، بستگي فراوانی به نوع طول موج دارد. با استفاده از طول موجهاي مختلف در سنجش از دور بويژه در فاصله (0.6-0.48) ميكرومتر مي توان اختلاف سطوح مختلف آب را به وضوح مشاهده نمود. کلیه آبهاي طبيعي داراي مقادير مختلفی از ناخالصي هستند . هرگاه ميزان ناخالصي آب به حدي باشد كه مصرف آن به صورت آب شرب و يا براي مقاصد آبياري و صنعتي ناممكن باشد، آلوده به حساب مي آيد. آلودگي آب ممكن است در اثر فعاليتهاي انسان يا از منابع طبيعي ناشي شود كه در هر حال بسته به ميزان ناخالصي، اختلاف زمينه در تصاوير ماهواره اي حاصل شده که از اين خاصيت براي مطالعه آب استفاده ميشود.


از آنجائیکه تشخيص ميزان آلودگي آب با استفاده از تصاوير ماهواره اي مشكل است، با بررسي ومطالعه دقیق تصاوير تكراري و تغييراتي كه در زمينه سطوح آبي ظاهر مي شود، مي توان منابع آلودگي را شناسائي كرد. بطور مثال زمينه نسبتًا روشني كه در نواحي نزديك به ساحل، بر روي تصاوير ديده مي شود، از ورود رسوبات و پساب هاي صنايع و يا فعاليتهاي كشاورزي در مناطق نزديك به دريا و بالا رفتن ميزان انعكاس از لايه هاي آلوده در نواحي نزديك به ساحل و اطراف جزيره ها ناشي مي شود. حال آنكه، در نواحي دور از ساحل كه عمق بيشتري هم دارند، معمو لا ميزان آلودگي كمتر است و زمينه تيره اي را بر روي تصاوير موجب مي شود و براحتي از مناطق آلوده قابل تشخيص مي باشند. تصاویر زیر (ماهواره لندست - سنجندهTM) تفاوت میزان رسوبات وارد شده به آبهای ساحلی را قبل و پس از وقوع سیلاب، درسال 2002 در منطقه خلیج فارس نمایش می دهد. در تصاویر مذکور، رسوبات سبز رنگ بر روی زمینه آبی تیره (آبهای ساحلی) نمایان شده اند.

(تصوير راست): میزان رسوبات پس از وقوع سیلاب 15/1/2002
(تصوير چپ): میزان رسوبات قبل از وقوع سیلاب 13/1/2002

همچنین آلودگی به فلزات سنگین در رسوبات رودها با استفاده از تصاویر ماهواره ای چند طیفی (Hyper Spectral) قابل رديابی و تبديل به نقشه می باشد. شناخت منشاء، وسعت و ردیابی لکه های نفتی ایجاد شده در سطح دریاها و اقیانوس ها نیز با بکارگیری تصاویر ماهواره ای قابل پیگیری می باشد. در بخش پایش آلودگیهای اقیانوسها، تصاویر راداری ماهواره های ERS-2، RADARSAT SAR و تصاویر دارای باندهای حرارتی مورد استفاده واقع می شوند. شکل شماره 1 تصویر ERS SAR سطح لکه های نفتی را که بر سطح خلیج تایلند (سمت چپ) و دریای جنوب چین (سمت راست) در سال 1996 وجود داشته است را نشان می دهد. طول گستره نفتی سمت چپ بیش از 100 کیلومتر است که در تصویر بطور مورب نشان داده شده است.

(تصوير راست): لکه های نفتی بر سطح دریای جنوب چین
(تصوير چپ): لکه های نفتی برسطح خلیج تایلند

2- کاربرد سنجش از دور در بررسی آلودگی خاک:

یکی از مهمترین مشکلات محیط زیستی، آلودگی خاک با فلزات سنگین است. با کاربرد فناوری سنجش از دور و استفاده از داده های چند طیفی، مانند داده های ماهواره هایپریون ((Hyperion و با یاری گرفتن از مطالعات میدانی، میتوان ارتباط میان ساختار پوشش گیاهی، خواص فیزیک و شیمیایی و خواص زیستی سیستم پوشش گیاهی خاک و درجه آلودگی آن (مانند خاک مزارع برنج) به فلز سنگین (بطور مثال: فلز کادمیم) را در مورد بررسی قرار داد.


3- کاربرد سنجش از دور در بررسی آلودگی هوا:

با رشد سریع و روزافزون انتشار انواع آلاینده ها در اتمسفر توسط انسانها در قالب فعالیتهای صنعتی و شهری، لزوم پایش و کنترل آنها با روشهایی که از سرعت و دقت بیشتر و هزینه کمتر برخوردار باشند، احساس می شود. از آلاینده هایی که کنترل آن در اتمسفر توسط فناوری سنجش از دور میسر می باشد، تراکم ذرات معلق با استفاده از تصاویر ماهواره ای GOES، MODIS وMISR و داشتن اطلاعات مکاندار( GIS ای) از فاصله راههای اصلی وتراکم جمعیت و متغیرهای هواشناسی می توان میزان میانگین ماهانه ذرات معلق را برآورد نمود. اخیرأ ماهواره CALIPSO جهت مطالعه ابر و هواويز (Aerosol) که نقش بسيار عمدهاي در تغييرات آب و هوايي و اکوسيستم کرة زمين دارند، به فضا پرتاب شده است. در دسترس بودن اين دادهها در بهينه سازي مدلهاي هواشناسي و مطالعات مربوط به آلودگی هوا نقش بسيار مؤثري دارد. ليدار پسپراکنشي ميتواند ارتفاع و نمايه ابر را نشان دهد. با ترکيب دادههاي به دست آمده از ليدار و تصويرهاي رقومي که از ابر ثبت ميشوند, نمايه سرعت ابر نيز به دست ميآيد. فوتومتر خورشيدي، در طول روز خورشيد را دنبال ميکند و در 8 کانال طول موج در ناحيه مرئي سيگنالهاي دريافت شده را ثبت ميکند. به اين ترتيب ميتواند چگالي ابعادی هواويز را در امتداد جاروب شده، مشخص کند.


4- کاربرد سنجش از دور در بررسی آلودگی حاصل از معدنکاوی:

با کاربرد داده های چند طیفی، بهمراه اطلاعات مکاندار (GIS ای) می توان خطر آلودگی، تغییرات و احیای سایت های معدنکاوی را مدل سازی نمود. از سه جنبه مختلف می توان اثرات منفی استخراج معدن را با کاربرد فناوری سنجش از دور بررسی نمود:
تفسیر تصاویر ماهواره ای و مکانیابی منشاء آلودگی
تلفیق تکنیکهای کمی سنجش از دوری با پیمایش زمینی
نقشه سازی سریع اطلاعات محیط زیستی و داده های موثر ذخیره شده در پایگاه داده ها

در تصویر ماهواره ای زیر ورودی های معادن زغال سنگ به رنگ تیره نمایش داده شده است.

نمایش ورودی های معادن زغال سنگ (به رنگ تیره) در تصویر ماهواره ای

5- کاربرد سنجش از دور در بررسی آلودگی های نوری (در شهرهای بزرگ) :

روشهای مدرن زندگی در شهرهای پیشرفته موجب تخریب محیط زیست در شهرها و حومه های آن شده است. یک پارامتر مشخص این تخریب ایجاد آلودگی نوری است که علت آن تولید نورهای مصنوعی بسیار زیاد در شبها است. با بکارگیری تصاویر ماهواره های که شب هنگام برداشت شده اند، میتوان پراکنش مکانی و زمانی و میزان این نوع آلودگی را بررسی و اندازه گیری نمود.

شکل فوق انتشار نور در شب در کشور یونان در تاریخ 19/9/2001 را نمایش می دهد.

منبع : سایت سازمان فضایی ایران 

سال جهانی تنوع زیستی / 9 / نگاهی به وضعیت زیرگونه پلنگ ایرانی وضعیت اشکبار گربه مغرور ایران

ایرانیان تا کنون دو گربه خود را از دست داده اند. شیر ایرانی و ببر مازندران. از این دو گربه در ایران تنها چند عکس و نقاشی مانده و خاطراتی که بعضاً مکتوب شده و بعضاً سینه به سینه به نسل حاضر رسیده است. یک گربه ایرانی دیگر نیز وضعیت چندان مناسبی ندارد. یوزپلنگ آسیایی امروزه در وضعیت «شدیداً در معرض خطر» قرار گرفته و تنها در ایران باقی مانده است. از این گربه فقط 70 تا 100 قلاده باقی مانده و در تمامی کشورهای آسیا نسل آن منقرض شده. خوشبختانه توجه جامعه جهانی به یوزپلنگ و تلاش های دولت ایران امیدواری به بقای یوزپلنگ را بیشتر کرده است. اما در این میان، توجه ویژه به حفاظت یکی دیگر از گربه های ایران مغفول مانده. امروزه اخبار نگران کننده از مرگ و میر پلنگ به دست انسان از گوشه و کنار می رسد به نحوی که تنها در همین دو ماهه اول امسال، منابع خبری از مرگ دست کم هفت پلنگ در ایران و بر اثر تصادف و شکار خبر داده اند. گزارش های بین المللی از پلنگ ایرانی نیز از «نزولی» بودن جمعیت این گونه حکایت دارند.


پس از ببر هیرکانی و شیر ایرانی، پلنگ بزرگترین گربه سان ایران از نظر جثه محسوب می شود. شکل ظاهری، خلق و خو و رفتار پر رمز و راز آن باعث شده تا همواره نام پلنگ در اذهان عمومی ماندگار باشد و گاه افسانه ها و داستان هایی درباره آن بر سر زبان ها بیافتد. این افسانه عمدتاً آمیخته با آیین و رسوم کهن ایرانی است و در آنها گاه صفات و رفتارهایی انسان گونه برای پلنگ تصور می شود.

مثلاً در برخی روستاهای حوزه کجور در استان مازندران، داستان جالبی درباره پلنگ ها گفته می شود. می گويند وقتی پلنگ نخستين بار گاوی را شکار کرد، چون ديد بلندکردن و حمل آن برايش دشوار است، «ياعلی» گفت و بعد گاو را بردوش انداخت و رفت. ولی چون گوسفندی را شکار کرد، از سر غرور با خود گفت «اينکه کاری ندارد» و هر چه کرد نتوانست آنرا بلند کند و ببرد.
از این دست داستان ها زیاد گفته و شنیده شده و نشان می دهد پلنگ ها نزد جامعه، گوشتخواران شناخته شده ای هستند. اما این شناخت گاه با ترس و وحشت همراه است، به نحوی که برخی از جوامع به محض مشاهده پلنگ نسبت به شکار آن اقدام می کنند.

آغاز پلنگ

دیرینه شناسان معتقدند که اولین گربه های روی زمین، گربه های «دندان خنجری» بوده اند که حدود 35 میلیون سال پیش می زیسته اند اما تمامی نوادگان آنها هزاران سال قبل از بین رفته اند. این دانشمندان در یافته اند که جد مشترک گربه سانان امروزی، گربه ای به نام Pseudaelurus بوده که در حدود 9 تا 20 میلیون سال قبل می زیسته. آنها با مطالعه بیشتر به این نکته رسیدند که یکی از نوادگان Pseudaelurus در حدود 11 میلیون سال قبل در آسیا می زیسته که گربه های کوچک و بزرگ امروزی همگی از نسل این گونه از گربه هستند.

حدود 4 تا 6 میلیون سال پیش اشتقاق گربه های کوچک و بزرگ اتفاق افتاده است و از حدود 2 تا 4 میلیون سال قبل نیز گربه سانان بزرگ نظیر پلنگ در جهان زندگی کردند.

برگی از کتاب منافع الحیوان مربوط به قرن 13 میلادی

صرف نظر از گربه های اهلی، هم اکنون در جهان 37 گونه گربه سان مشخص شده اند که پلنگ یکی از آنها است. اما بسیاری از گربه سانان جهان نیز، دارای زیرگونه هایی هستند. مثلاً در مطالعات گذشته دانشمندان، 27 زیر گونه از پلنگ شناسایی شده بود که 13 زیرگونه متعلق به آفریقا و 14 زیرگونه متعلق به آسیا معرفی شده بود.

با این حال تحقیقات دانشمندان در یک دهه اخیر روی ژن پلنگ های جهان نشان می دهد که تمامی پلنگ ها در 9 زیرگونه دسته بندی می شوند. پلنگ های «آفریقایی»، «عربی»، «آمور یا خاور دور»، «شمال چین»، «جنوب چین»، «جاوه»، «سری لانکا»، «هندی» و «ایرانی» زیر گونه های پلنگی هستند که در مطالعات جدید مشخص شده اند.

پراکنش جهانی

در میان گربه سانان جهان، پلنگ یکی از گسترده ترین محدوده پراکنش جغرافیایی را دارا است. در گذشته پلنگ ها، از جنوب آفریقا تا قسمت های جنوبی صحرای بزرگ افریقا، از آنجا به طرف شرق و تا آسیای صغیر، ایران، هندوستان، سری لانکا، آسيای جنوب شرقی، چين، تبت و خاور دور و روسيه را در قلمرو خود داشتند اما امروزه این محدوده بسیار کم شده است.

براساس اعلام مجامع جهانی خصوصاً اتحادیه جهانی حفاظت (IUCN)، می توان پلنگ را در ايران، افغانستان و پاکستان «نادر»، در فلسطين، عمان، عربستان سعودی، قفقاز، يمن و ترکمنستان «درمعرض خطر» و در کويت، لبنان، قطر، ترکيه، امارات عربی متحده، اردن و سوريه «منقرض شده» طبقه بندی کرد.

تا سال گذشته، وجود پلنگ در عراق مشکوک بود اما در سال گذشته، یک قلاده پلنگ در «سلیمانیه» بر اثر انفجار مین ضد نفر کشته شد. این اتفاق باعث شد تا بار دیگر حضور پلنگ در این کشور قطعی شود و به این ترتیب می توان پلنگ عراق را در رده نادر طبقه بندی کرد.

وضعیت جهانی

طبق اعلام IUCN، وضعیت کلی پلنگ « ريسک کم/نزديک به تهديدشده» (LR/nt – Near Threatened) است اما وضعیت هر زیرگونه با زیرگونه دیگر تفاوت اساسی دارد. به عنوان مثال جمعیت پلنگ آفریقا در حدود 700 هزار قلاده برآورد شده و جمعیت پلنگ هندوستان کمتر از 10 هزار قلاده تخمین زده شده است. اما طبق تخمین IUCN، جمعیت پلنگ ایرانی 870 تا 1290 قلاده بیشتر نیست که عمده این جمعیت (600 تا 900 قلاده) در ایران زندگی می کنند. از جمعیت پلنگ عربی نیز بیش از 200 قلاده گزارش نشده که همگی در شبه جزیره عربستان هستند.
در میان پلنگ های جهان، بدترین وضعیت، متعلق به پلنگ آمور یا خاور دور است. زیستگاه این پلنگ در شمال شرقی و شرق روسیه است و سال ها تحقیق، جمعیت 35 قلاده ای پلنگ آمور در این منطقه را نشان داده است.

طبق رده بندی IUCN، وضعیت پلنگ ایرانی در معرض خطر (EN) است. این زیرگونه پلنگ تقریباً در تمامی استان های ایران یافت می شود. با این حال هنوز قطعی بودن حضور پلنگ در استان همدان نیاز به تحقیقات بیشتر دارد. 

محمد فرهادی نیا، پژوهشگر حیات وحش، اخیراً در پایان نامه کارشناسی ارشد خود آورده است: «30 درصد از جمعیت پلنگ ایران در شمال شرقی کشور زندگی می کنند. استانهای خراسان رضوی و شمالی، گلستان، مازندران و سمنان هنوز بيش از بسياری از ديگر استانها پلنگ دارند. در جنوب، فارس را بايد پرجمعيت ترين استان کشور در نيمه جنوبی کشور دانست. در جنوب شرقی کشور، اطلاعات بيشتری درخصوص وضعيت و پراکنش پلنگ در استان پهناور سيستان و بلوچستان در سال های اخير بدست آمده و حداقل 5 منطقه در سراسر اين استان، زيستگاه پلنگ هستند. در شمال شرقی ايران، آذربايجان شرقی متراکم ترين استان از حيث پلنگ و منطقه کيامکی شناخته شده ترين زيستگاه اين استان است. در مرکز ايران، شهرستان بافق يزد معتبرترين زيستگاه اين گربه سان در ميان استانهای کوير مرکزی (مانند اصفهان و يزد) است. ولی اطلاعات موجود درباره بزرگترين گربه سان ايران از غرب کشور بسيار ضعيف است. درباره پلنگ کرمانشاه و کردستان کمتر سخن گفته شده و به نظر می رسد ايلام از اين نظر اطلاعات بيشتری را در دسترس دارد. در جنوب، استانهای هرمزگان، بوشهر و خوزستان، پيش از آنکه آخرين انشعابات زاگرس وارد جلگه های ساحلی شوند، می توان آثاری را از پلنگ ها رؤيت کرد. درمجموع، شايد به جرأت بتوان گفت که اکثر مناطق کوهستانی و جنگلی کشور زيستگاه پلنگ بوده و عمدتا هستند و تقريبا تمامی استانهای کشور در حوزه پراکنش اين جانور قرار دارند.»
همانطور که فرهادی نیا در پایان نامه خود آورده است، اطلاعات درباره پلنگ استان های ساحلی جنوب ایران بسیار کم است.

با این حال، «انجمن طرح سرزمین» از سال گذشته نسبت به اجرای طرحی مطالعاتی درباره پلنگ در منطقه «بشاگرد» استان هرمزگان اقدام کرده است. پژوهشگران این تشکل مردمی موفق شدند تا با استفاده از دوربین های تله ای، اولین عکس از پلنگ در بشاگرد را ثبت کنند تا سندی محکم برای وجود پلنگ در هرمزگان در دست داشته باشند.

پلنگ بشاگرد

گذشته از این، گزارش هایی پراکنده و تایید نشده نیز از مشاهده و حتی شکار پلنگ در استان بوشهر موجود است که زیستگاه های احتمالی پلنگ در این استان را مشخص می کند.
برخی گزارش ها نیز حکایت از مسافرت پلنگ های ایرانی بین ایران و کشورهای همسایه شمال غربی ایران و از طریق رود ارس دارد.

هرچند که این گزارش ها تایید شده نیست، اما «اورس برایتن موزر» رئیس کارگروه گربه سانان IUCN، در گفت و گو با سبزپرس گفته بود که باید مطالعات دقیقی روی پلنگ های ایرانی صورت بگیرد و در صورت تایید چنین گزارش هایی، می توان امیدوار بود که با تقویت جمعیت پلنگ در کشورهای شمال غرب ایران، وضعیت جمعیت پلنگ های ایرانی را تثبیت کرد.

خال های توخالی؛ زندگی مرموز

شاید اصلی ترین دلیل شهرت پلنگ، پوست زیبا و منحصر به فرد این گربه باشد. پلنگ های ایرانی پوستی نخودی رنگ با خال های سیاه رنگ تو خالی دارند. خال های بدن پلنگ از دو تا پنج لکه کنار هم شکل گرفته اند که بیشتر شبیه به گل هستند. بر خلاف یوزپلنگ که خال های توپر و شبیه به نقطه دارد. این خال ها برای هر پلنگ مانند اثر انگشت برای انسان، منحصر به فرد است و جانور شناسان با مقایسه عکس های به دست آمده از پلنگ های یک منطقه و دقت در شکل خال ها، می توانند به تعداد پلنگ ها در منطقه پی ببرند. دست و پای عضلانی کوتاه پلنگ این امکان را برای او فراهم می کند تا به راحتی از صخره و درخت بالا برود.

هوشنگ ضیایی در کتاب «راهنمای صحرایی پستانداران ایران» درباره عادت پلنگ ها در وقت غذا خوردن می نویسد: «معمولاً غذای اضافی خود را به روی درختان می برد و یا در شکاف سنگ ها و زیر شاخ و برگ ها پنهان می سازد.» و در جایی دیگر می نویسد: «پلنگ از اکثر پستانداران بزرگ و کوچک، به خصوص گراز، کل و بز، قوچ و میش و همچنین پرندگان، خزندگان نظیر لاکپشت، ماهی ها و حشرات تغذیه می کند. به شکار و خوردن گوشت روباه و سگ اهلی علاقه مند است.» حتی در سال 1386 که پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی، اقدام به قلاده گذاری دو قلاده یوز کرده بود، یکی از این یوزپلنگ ها توسط یک پلنگ شکار شده و خورده شده بود.

پلنگ ها در سه سالگی بالغ می شوند و در اواسط زمستان جفت گیری می کنند. مدت آبستنی پلنگ حدود 95 روز است و از یک تا شش توله به دنیا می آورند. عمر پلنگ ها در شرایط اسارت حداکثر 23 سال است اما در طبیعت عمر کمتری دارند.

پلنگ ایرانی در باغ وحش ارم تهران

محیط بانان و کسانی که موفق به مشاهده پلنگ در طبیعت شده اند معتقدند که مشاهده این گربه در طبیعت بسیار مشکل است. آنها می گویند که پلنگ همیشه یک قدم از انسان جلوتر است و آنها را زیر نظر دارد. علاوه بر این پلنگ در مواجهه با انسان، رفتاری پرغرور از خود نشان می دهد. به این معنی که اگر تنها باشد و راهی برای فرار داشته باشد، ابتدا کمی به انسان نگاه می کند. پس از آن با آرامی از جا بلند شده و آرام آرام به طرف معبری برای فرار قدم می زند. در این مسیر چند بار به انسان نگاه می کند. اما به محض اینکه از دید انسان خارج شد، پا به فرار گذاشته و تقریباً پیدا کردن مجددش محال است.

با این حال برخی معتقدند که پلنگ به انسان حمله می کند. در چند سال اخیر تنها در دو مورد درگیری پلنگ با انسان در رسانه ها گزارش شده است. در هر دو مورد، انسان ها از ناحیه دست و پا دچار آسیب شده اند. با توجه به اینکه پلنگ در موقع شکار، با گرفتن گلوی حیوان آن را خفه می کند، در این دو مورد هیچگاه پلنگ ها به گردن و صورت افراد حمله نکرده اند.

هرچند که این دو پلنگ کشته شده اند اما می توان این طور نتیجه گرفت که پلنگ هیچگاه به انسان حمله نمی کند، بلکه در مواقع خطر تنها از خود دفاع می کند. محیط بانان می گویند که پلنگ در موقعیتی که راه فرار برای خود پیدا نکند و یا اینکه توله به همراه داشته باشد، ممکن است حالت تهاجمی به خود بگیرد.

تهدیدهای جدی

قطعاً یکی از مهمترین دلایل برای انقراض گونه ها، تخریب زیستگاه و از دست رفتن طعمه است. درباره پلنگ نیز همین طور است. تکه تکه شدن زیستگاه ها، آلودگی و از دست رفتن منابع آب، و کاهش شدید جمعیت طعمه ها یکی از دلایل سیر نزولی جمعیت پلنگ است.

اما در چند سال گذشته، پلنگ های زیادی بر اثر تصادف با خودروها و یا تغذیه از طعمه مسموم شده به دست انسان از بین رفته اند. تعداد زیادی نیز تا کنون شکار شده اند.

توله پلنگ کشته شده در جاده پارک ملی گلستان / سال 1387

بزرگترین پلنگی که تا کنون شکار آن ثبت شده، توسط «هدایت تاجبخش» در سال های پیش از انقلاب شکار شده است. تاجبخش به خاطر داشتن تروفه (نمونه شکار) این پلنگ جایزه بزرگ رقابت های بین المللی شکار پلنگ در جهان را در سال 1354 دریافت کرد.

آمارهای غیر رسمی نشان می دهد که در پنج سال گذشته، 90 قلاده پلنگ به دلایل مختلف توسط انسان کشته شده اند. تنها در سال گذشته مرگ نزدیک به 30 قلاده پلنگ گزارش شده است. در دو ماه گذشته نیز هفت قلاده پلنگ در ایران کشته شدند که عمدتاً بر اثر تصادف با خودرو در جاده ها جان خود را از دست داده اند.

با این حال، سازمان حفاظت محیط زیست به غیر از پروژه های مطالعاتی درباره پلنگ ها، اقدام ویژه ای برای کاهش تلفات و تهدیدهای پلنگ در ایران انجام نداده است.

پلنگ کشته شده در یاسوج/ تیرماه 1388

به نظر می رسد بزرگترین تهدید برای پلنگ در ایران، ضعف اطلاعات درباره این گربه سان بزرگ جثه است. این ضعف اطلاعاتی از سویی متوجه محافل علمی و اجرایی است و از سوی دیگر به عموم جامعه خصوصاً ساکنان حاشیه زیستگاه های پلنگ و مناطق روستایی و عشایری مربوط می شود.

مطالعات نوپا در زمینه پلنگ ایرانی

امروزه در مقایسه با یک دهه قبل، اطلاعات بسیار زیادی درباره پلنگ ایرانی در دسترس است. شاید بتوان شروع مطالعه درباره پلنگ ایرانی را به مقاله ای نسبت داد که توسط بهرام کيابی، بیژن فرهنگ دره شوری، قائمی و جهانشاهی در سال 2002 نوشته شد. این مقاله با موضوع مرور کلی وضعیت پلنگ در ایران نوشته شده بود و نگارنده تلاش کرده بودند تا در این مقاله کلاسیک، برآوردی از جمعیت پلنگ در ایران ارائه دهند.

از سوی دیگر، با ورود فناوری «دوربین های تله ای» (Camera Trap) به ایران مطالعات حیات وحش و خصوصاً پلنگ شکل جدید به خود گرفت. با استفاده از این فناوری، مطالعات زیادی در مناطقی چون «ساريگل»، «البرز مرکزی»، «بمو»، «خجير»، «بيرک»، «قرخود»، «گلستان»، «کلاه قاضی»، «توران»، «تندوره»، «بشاگرد» و «کيامکی» انجام شد.

جمجه پلنگ

این سازمان ها در سال جاری اقداماتی را برای آموزش جامعه درباره پلنگ ها آغاز کرده اند. چرا که طبق گاهشمار 12 حیوانی که منشأ هندی- چینی دارد، امسال به عنوان سال «پلنگ» شناخته شده است. این سازمان های مردمی فعال تلاش می کنند تا به بهانه این سال، اقداماتی نظیر انتشار بولتن های خبری درباره پلنگ، انتشار گزارش درباره پلنگ در مطبوعات و رسانه ها و همچنین برگزاری جشنواره های محلی در زیستگاه های پلنگ را صورت دهند.

 

لیست قرمز حیات وحش ( Redlist IUCN)

لیست قرمز حیات وحش ( Redlist IUCN)

کل گونه های زنده موجود در عالم هستی از ۲ تا ۱۰۰ میلیون تخمین زده می شود. از این میان تنها ۸/۱ میلیون گونه توصیف شده است. در حالی که دانشمندان درباره تعداد گونه ای موجود بحث می کنند کاهش های جمعیتی و نرخ افزایشی انقراض گونه های توصیف شده و نشده در نتیجه فعالیت های مستقیم و غیر مستقیم بشر وجود دارد(بررسی ۱۶۸۶ گونه جانوری یک کاهش کلی ۳۰% را از سال ۱۹۷۰ تا ۲۰۰۵ نشان داد).

اگرچه از ۱۶۴۲۱۸۹ گونه توصیف شده تنها ۴۴۸۳۸ گونه شناسایی شده اند (تنها ۷/۲%) لیست قرمز IUCN (IUCN Red List) یک تصویر لحظه ای مفیدی از چیزی که امروزه برای گونه های مختلف جهان رخ می دهد را فراهم می سازد و نیاز اساسی را برای عملیات حفاظت تاکید می نماید. در سال ۲۰۰۰ لیست قرمزIUCN برای ۱۶۵۰۷ گونه مشخص شد که ۱۱۴۰۶ به عنوان گونه های تهدید شده لیست شد و در سال ۲۰۰۴ این لیست شامل ۳۸۰۴۷ گونه بود که ۱۵۵۸۹ تای آن شامل تهدید شده ها بود. در سال ۲۰۰۸ این لیست شامل ۴۴۸۳۸ گونه بود که ۱۶۹۲۸ آن تهدید شده ها بود. در این لیست ۸۶۹ انقراض ثبت شد (۸۰۴ گونه لیست شده به عنوان انقراض و ۶۵ گونه لیست شده به عنوان انقراض در حیات وحش).

اگر ۲۹۰ گونه به طور بحرانی در معرض خطر را بر چسب “احتمالا منقرض” بچسبانیم آمار انقراض به ۱۱۵۹ گونه می رسد. ۱۶۹۲۸ گونه خطر انقراض آنها را تهدید می کند(۳۲۴۶ گونه به طور بحرانی در معرض خطر و ۴۷۷۰ در معرض خطر و ۸۹۱۲ آسیب پذیر می باشند). ۵۵۷۰ گونه دارای اطلاعات ناقصی برای تعیین وضعیت تهدیدشان بود و به عنوان اطلاعات دارای نقص لیست شد. ۱۷۶۷۵ گونه به عنوان حداقل درگیری لیست شد که دارای احتمال پایینی از انقراض می باشند ولی طبقه بندیشون خیلی وسیع است و ممکن است شامل گونه هایی بشه که به حفاظت مربوط باشد(برای مثال آنها ممکن است دارای رنج محدودی اما نه با تهدیدهای مشاهده شده باشند یا اینکه جمعیت شان ممکن است کاهش یابد نه به اندازه کافی سریع برای اینکه زمان نداشته باشیم تا یه لیست در حال تهدید آماده کنیم).

یک نکته قابل ذکر است که لیست قرمز IUCN یک مرجع پایه برای گونه های جهان است و برای گونه های به طور کامل مشخص نشده یک تمایلی برای مشخص شدن گونه ها وجود داره و احتمال داده می شه تا در حال تهدید باشند. این غیر ممکن است که نتایج این لیست را برای همه جانداران بسط بدهیم (۳۸% از گونه ای لیست شده در معرض تهدیدند) و بگوییم ۳۸% از گونه ای جهان احتمالا در معرض تهدیدند.

ارزیابی پستانداران جهان نشان داد که یک چهارم گونه های پستانداران جهان (۲۲%) به صورت جهانی در معرض تهدید یا انقراضند و ۸۳۶ (۱۵%) دارای اطلاعات ناقص می باشند.

علی رغم ۳۶۶ گونه دوزیست جدید تعداد زیادی به عنوان در خطر تهدید لیست شده و انقراض مسلم دو گونه بحران انقراضی را که دوزیستان با آن مواجهند اثبات می کند. تقریبا یک سوم (۳۱%) در معرض تهدیدند یا منقرض شده اند و ۲۵% دارای اطلاعات ناقص هستند.

ارزیابی کامل پرندگان جهان نشان داد که بیشتر از یک هشتم آنها (۶/۱۳%) در معرض تهدید یا انقراض هستند. پرندگان دارای یک گروه خوب شناخته شده با کمتر از ۱% به عنوان اطلاعات ناقص می باشند.

برای اولین بار ۸۴۵ گونه مرجانهای با ساختمان ریفی آبهای گرم در لیست قرمز با بیش از یک چهارم (۲۷%) به عنوان در معرض تهدید و ۱۷% به عنوان اطلاعات ناقص لیست شده است.

همه ۱۶۱ گونه ماهی های دریاهای گرمسیر اکنون شناسایی شده اند. بیش از ۱۲% از آنها که جز گونه های ماهی های خوراکی محسوب می شوند در نتیجه ماهیگیری بیش از اندازه در معرض تهدید انقراض هستند و بیشتر از ۳۰% آنها دارای اطلاعات ناقصی می باشند.

همه ۱۲۸۰ گونه خرچنگ های آب شیرین مشخص شده اند. ۱۶% به عنوان تهدید به انقراض لیست شده اند و بیشتر از ۴۹% دارای اطلاعات ناقصی هستند.

۳۵۹ ماهی آب های شیرین مختص به اروپا هستند با ۲۴% به عنوان در معرض تهدید و تنها ۴% دارای اطلاعات ناقص لیست شده اند.



لیست قرمز IUCN شامل شناسایی تعدادی گونه های منحصر به فرد قابل توجه مثل شناسایی ۱۴ نوع رطیل در هند و ۱۲ ماهی آب شیرین دریاچه Dianchi در چین نیز می باشد.

مشاهده جداول مربوط به موضوع 

برچسب ها : iucn redlist iran, redlist iran, redlist ایران, ایران iucn, رد لیست, رد لیست ایران, رد لیست حیوانات وحشی, لیست قرمز iucn, لیست قرمز حیات وحش